26 năm thị trường chứng khoán Việt Nam: Nâng tầm kênh dẫn vốn cho nền kinh tế

Ngày 28/7 là một dấu mốc đặc biệt của thị trường tài chính Việt Nam. Đúng ngày này cách đây 26 năm đã diễn ra phiên giao dịch cổ phiếu đầu tiên, mở ra hành trình hình thành và phát triển của thị trường chứng khoán Việt Nam. Nhìn lại chặng đường 26 năm không chỉ để thấy sự phát triển về quy mô của thị trường chứng khoán, mà còn để nhìn rõ hơn vai trò ngày càng quan trọng của thị trường vốn đối với nền kinh tế.

Định hướng này cũng được khẳng định trong Kết luận số 18 - Hội nghị lần thứ 2 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa 14, trong đó nhấn mạnh ưu tiên phát triển thị trường vốn trong nước trở thành kênh huy động vốn trung và dài hạn, giảm phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng và triển khai các giải pháp nâng hạng thị trường chứng khoán.

Từ những phiếu lệnh viết tay đến thị trường hiện đại

Nhìn lại những ngày đầu, hoạt động giao dịch còn diễn ra hoàn toàn thủ công. Nhà đầu tư phải điền đầy đủ thông tin vào phiếu đặt lệnh, mang trực tiếp đến công ty chứng khoán để nộp. Sau đó, nhân viên công ty chứng khoán nhập lệnh vào hệ thống, rồi tiếp tục gọi điện cho môi giới đang túc trực tại sàn để thực hiện giao dịch.

Hình ảnh những chiếc điện thoại bàn, máy tính cồng kềnh và các nhân viên môi giới túc trực tại sàn đã trở thành ký ức của một giai đoạn sơ khai. Theo chia sẻ của những người trực tiếp tham gia thị trường thời kỳ đó, cả nhà đầu tư và môi giới đều phải trải qua nhiều công đoạn chỉ để hoàn tất một lệnh mua hoặc bán cổ phiếu. Thế nhưng, chính những tờ phiếu lệnh và những cuộc điện thoại ấy đã đặt những viên gạch đầu tiên cho sự hình thành một kênh dẫn vốn mới của nền kinh tế.

Ông Nguyễn Tuấn Tú - Trưởng Bộ phận Tư vấn Đầu tư Công ty Chứng khoán BIDV (BSC) cho biết: "Chúng tôi - những nhân viên đại diện sàn giao dịch - không nhận lệnh qua Internet mà một lần nữa thủ công nhập lệnh nhà đầu tư vào sàn giao dịch. Công việc thủ công đó đòi hỏi sự tập trung rất lớn để hạn chế sai sót có thể xảy ra. Những gì ấn tượng nhất về thị trường không đến từ việc thị trường tăng giảm thế nào, mà đến từ việc thị trường đã phát triển ra sao trong ngần ấy năm. Chúng ta không chỉ thay đổi về lượng, mà còn về chất nữa".

Nâng tầm kênh dẫn vốn cho nền kinh tế

Trong 26 năm qua, VN-Index đã trải qua nhiều chu kỳ tăng - giảm mạnh. Từ mốc cơ sở 100 điểm ở phiên giao dịch đầu tiên ngày 28/7/2000, thị trường đã đi qua những giai đoạn trồi sụt đáng nhớ như năm 2007, năm 2018, năm 2022 và đến nay chỉ số đã vượt 1.600 điểm, trước đó có lúc chạm ngưỡng 1.900 điểm. Những giai đoạn khó khăn, có nhà đầu tư lựa chọn rời bỏ, có người học cách thích nghi và sẽ có những nhà đầu tư mới tham gia vào kênh dẫn vốn này. Bởi nếu nhìn lại, trên một trục thời gian dài, dù có tăng có giảm, nhưng xu hướng của thị trường vẫn là đi lên.

Không chỉ chỉ số tăng lên, từ vỏn vẹn 2 doanh nghiệp niêm yết ban đầu, đến nay thị trường đã có khoảng 1.600 doanh nghiệp. Giá trị vốn hóa từ chưa đến 1.000 tỷ đồng năm 2000 đã tăng lên khoảng 10,8 triệu tỷ đồng vào cuối tháng 6 năm nay. Quan trọng hơn những con số ấy là sự thay đổi trong tư duy của nhà đầu tư và vai trò ngày càng lớn của thị trường vốn. Khi nhu cầu vốn cho tăng trưởng ngày càng cao, mục tiêu không còn chỉ là mở rộng quy mô, mà là nâng cao chất lượng để thị trường chứng khoán thực sự trở thành kênh huy động vốn trung và dài hạn hiệu quả cho doanh nghiệp.

Xu hướng niêm yết trên thị trường chứng khoán đang ngày càng được nhiều doanh nghiệp lựa chọn như một bước đi chiến lược nhằm mở rộng khả năng huy động vốn, nâng cao tính minh bạch và chuẩn hóa hoạt động quản trị. Ngân hàng TMCP Việt Nam Thương Tín (Vietbank) mới đây đã đưa cổ phiếu vào niêm yết trên HOSE, cùng với kế hoạch tăng vốn điều lệ lên hơn 15.500 tỷ đồng.

Việc niêm yết không chỉ mở rộng cơ hội tiếp cận dòng vốn mà còn buộc doanh nghiệp nâng cao tính minh bạch, chuẩn hóa quản trị và đáp ứng các chuẩn mực cao hơn của thị trường.

Hướng tới thị trường vốn chất lượng và bền vững

Sau hơn 1/4 thế kỷ phát triển, thị trường chứng khoán Việt Nam đã mở rộng đáng kể cả về quy mô lẫn số lượng doanh nghiệp tham gia. Tuy nhiên, nguồn vốn trung và dài hạn của nền kinh tế vẫn chủ yếu dựa vào hệ thống ngân hàng, trong khi số lượng doanh nghiệp niêm yết chất lượng cao còn hạn chế.

Ông Shin Hyun Jae - Tổng Giám đốc Công ty Chứng khoán Kis Việt Nam nhận định: "Điều quan trọng nhất hiện nay là nâng cao chất lượng doanh nghiệp niêm yết, minh bạch thông tin và hướng tới mục tiêu nâng hạng thị trường để thu hút dòng vốn quốc tế".

"Dự kiến trong năm nay HOSE sẽ đề xuất với Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cho phép triển khai giao dịch khớp lệnh ngẫu nhiên (Random End) đối với chứng khoán niêm yết và cho phép giao dịch thỏa thuận đối với cổ phiếu niêm yết mới tại ngày giao dịch đầu tiên", ông Trịnh Sơn Hồng - Quyền Chủ tịch Sở Giao dịch Chứng khoán TP Hồ Chí Minh cho biết.

Đến nay, thị trường đã từng bước khẳng định vai trò là một trụ cột quan trọng của hệ thống tài chính.

Bà Phạm Thị Thùy Linh - Trưởng ban Phát triển thị trường chứng khoán, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cho biết: "Chúng ta cũng thấy rằng từ một thị trường chỉ có thị trường cổ phiếu, hiện tại thị trường đã có đầy đủ các cái mảng thị trường, từ thị trường cổ phiếu, tới thị trường trái phiếu, thị trường chứng khoán phái sinh và vừa rồi chúng ta cũng đưa vào thị trường giao dịch tín chỉ carbon. Sắp tới, dự kiến chúng ta cũng sẽ đón nhận một số mảng thị trường mới như thị trường cho doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo".

Chặng đường phía trước sẽ không chỉ là mở rộng quy mô, mà còn là nâng cao chất lượng doanh nghiệp niêm yết, đa dạng hóa các kênh dẫn vốn và xây dựng một thị trường minh bạch, hiệu quả để trở thành động lực cho tăng trưởng kinh tế bền vững.

Sau 26 năm, thị trường chứng khoán Việt Nam đã đạt nhiều bước tiến đáng kể, trong đó có kỳ vọng lớn về việc được nâng hạng lên thị trường mới nổi thứ cấp ngay trong năm nay. Tuy nhiên, nếu nhìn sâu vào cấu trúc thị trường, vẫn còn nhiều dư địa để hoàn thiện. Giá trị vốn hóa hiện vẫn tập trung chủ yếu ở nhóm ngân hàng và bất động sản, trong khi nhiều ngành kinh tế mới, các lĩnh vực tăng trưởng cao hay doanh nghiệp công nghệ vẫn chưa hiện diện tương xứng trên sàn chứng khoán.

Giá trị giao dịch hàng ngày của nhà đầu tư cá nhân nhỏ lẻ vẫn chiếm hơn 90% trên tổng số các nhà đầu tư so với mức khoảng 40-50% của một số nước trong khu vực. Điều này đặt ra thách thức trong việc nâng cao tính ổn định và phát triển dòng vốn đầu tư dài hạn.

Nếu nhìn rộng hơn vào cấu trúc thị trường vốn, dư địa phát triển vẫn còn rất lớn. Hiện quy mô vốn hóa thị trường cổ phiếu còn khiêm tốn so với kênh tín dụng, khi mới đạt hơn 82% GDP và thị trường trái phiếu doanh nghiệp thậm chí mới chỉ vào khoảng 10% GDP.

Trong khi đó, đề án "Cải cách tổng thể thị trường tài chính Việt Nam gắn với thực hiện mục tiêu tăng trưởng ở mức cao, liên tục đến năm 2045" được Bộ Tài chính trình lên Thủ tướng Chính phủ cũng đặt ra mục tiêu tới 2045 quy mô vốn hóa thị trường chứng khoán sẽ đạt 120% GDP và dư nợ thị trường trái phiếu lên tới 60% GDP.

26 năm chưa phải là quãng thời gian dài so với nhiều thị trường phát triển trên thế giới, nhưng cũng đủ để chứng khoán Việt Nam chuyển mình từ những phiên giao dịch với vài chục lệnh mua bán thành một thị trường có hàng triệu nhà đầu tư, giữ vai trò ngày càng quan trọng trong việc huy động nguồn lực cho nền kinh tế. Những nền tảng đã được xây dựng trong 26 năm qua sẽ là bệ phóng để thị trường bước vào giai đoạn tăng trưởng mới với nhiều kỳ vọng hơn.