AI đang thay đổi thị trường lao động Nhật Bản

Lao động Nhật Bản và nguy cơ thay thế công việc do AI

Kể từ hiện tượng ChatGPT hồi năm 2022, các công cụ trí tuệ nhân tạo AI nói chung và AI tạo sinh nói riêng đã và đang thâm nhập với tốc độ chưa từng có vào các doanh nghiệp trên toàn cầu và Nhật Bản cũng không phải là ngoại lệ

Theo một khảo sát gần đây, có tới gần 60% doanh nghiệp tại nước này đã và đang đưa AI tạo sinh vào quy trình vận hành hàng ngày, từ soạn thảo văn bản, lập trình phần mềm cho đến tự động hóa phân tích dữ liệu kinh doanh.

Đáng chú ý hơn là một nghiên cứu khác của từ Ngân hàng Nomura cho thấy, cứ 5 người lao động tại Nhật Bản thì 1 người đang làm các công việc mà AI có thể tự động hóa phần lớn nhiệm vụ, tương đương với hơn 12 triệu lao động. Trong đó, nhóm có khả năng chịu rủi ro cao nhất chính là nhiều vị trí trong các văn phòng - vốn từng được xem là chuẩn mực cho sự ổn định.

Robot AI khó thay thế sự khéo léo của con người

Nhiều doanh nghiệp tại Nhật Bản đặt kỳ vọng lớn, không chỉ với AI tạo sinh mà cả AI vật lý trong các hệ thống robot và tự động hóa như một lực lượng lao động mới. Tuy nhiên, trong thực tế, các hệ thống ứng dụng trí tuệ nhân tạo vẫn rất khó có thể thay thế được sự khéo léo của các kỹ thuật viên hay thợ máy lành nghề.

Tại một xưởng sản xuất dây dẫn điện và các cáp kết nối điện tử ô tô, thuộc tập đoàn Yazaki, những robot hình người trang bị AI đang được đưa vào xưởng sản xuất ở thành phố Susono, tỉnh Shizuoka, để đánh giá khả năng thay thế con người đến mức nào. Tuy nhiên những công việc đòi hỏi sự khéo của đôi bàn tay, robot không thể thực hiện được và chỉ dừng lại ở những việc với động tác đơn giản.

Ông Takato Saito - Giám đốc Trung tâm Đổi mới Sáng tạo, Tập đoàn Yazaki cho hay: "Tôi đã hoàn toàn hiểu được những điểm mạnh của con người. Tôi muốn đánh giá ranh giới giữa công việc nào sẽ bị robot và trí tuệ nhân tạo thay thế, hay công việc nào cần có hiện diện của con người".

Những công việc như cắm từng đầu dây vào các lỗ nhỏ vài milimet, dùng ngón tay để kiểm tra độ chắc chắn. Hoặc đơn giản hơn quấn băng keo bảo vệ cuộn dây đều là những thách thức rất lớn với các AI vật lý.

Tuy nhiên tại các bộ phận lập trình cho phần mềm của ô tô, trí tuệ nhân tạo đã thực hiện rất hiệu quả và có thể thay thế phần lớn công việc của một kỹ sư lập trình.

Ông Takashi Yoshizawa - Giám đốc Nghiên cứu và chiến lược kỹ thuật tiên tiến, Tập đoàn Nissan cho hay: "Tôi nghĩ trí tuệ nhân tạo rất phù hợp với việc phát triển phần mềm. Tôi cho rằng việc tìm kiếm sự giúp đỡ từ các AI tạo sinh là một cách tiếp cận rất hiệu quả".

Các nhà nghiên cứu đang thu thập các dữ liệu từ người lao động thông qua camera và bộ cảm biến trên cánh tay người thợ. Nhưng kiến thức tích lũy của những người thợ lành nghề, cũng là thách thức với trí tuệ nhân tạo vật lý.

Tỷ lệ tuyển dụng dành cho học sinh các trường trung học kỹ thuật, cung ứng nhân lực cho ngành xây dựng, đã tăng vọt lên mức kỷ lục gần 32 lần vào năm 2024. Trong khi đó số lượng tuyển dụng tân sinh viên tại các ngân hàng lớn, vốn là điểm đến mơ ước của dân văn phòng khối xã hội đã giảm tới 70% trong 7 năm qua.

Những robot hình người, mặc dù được trang bị trí tuệ nhân tạo tiên tiến, tuy nhiên để có được đôi bàn tay khéo léo như con người không phải điều dễ dàng; nhất là những đôi bàn tay của những người thợ lành nghề thì rất khó để thay thế.

Các công việc sử dụng nhiều sức lao động trong ngành xây dựng và sản xuất - thường được gọi là lao động "cổ xanh" - ngày càng thu hút sự quan tâm, do sự bùng nổ của AI. Khái niệm công việc chân tay mang danh "3K" tức vất vả - bẩn - nguy hiểm với thu nhập bọt bèo có thể đang dần bị thay đổi.

Thị trường lao động đánh giá lại các vị trí việc làm

Nhu cầu tuyển dụng khổng lồ cùng với việc AI chưa thể thay thế, trong khi nhiều ngành văn phòng có dấu hiệu bão hòa về nhân sự, đã tạo nên một cuộc đảo chiều đáng chú ý về giá trị của một số công việc "cổ xanh" so với các vị trí văn phòng truyền thống.

Khảo sát gần đây của viện nghiên cứu Recruit Works Institute cho thấy, thu nhập bình quân của lao động xây dựng như thợ mộc, thợ giàn giáo… tại Nhật Bản đã ghi nhận mức tăng kỷ lục tới 31,7%. Thậm chí, thu nhập của ngành này và một số nhóm ngành khác như cơ khí chính xác đã vượt qua cả nhân viên văn phòng phổ thông. Điều này đã khiến nhiều người lao động, đặc biệt là người trẻ đang dần thay đổi trong tư duy lựa chọn việc làm.

Khảo sát mới nhất trong năm nay cho thấy gần 1/3 sinh viên sắp ra trường khóa tới thừa nhận AI là yếu tố then chốt thay đổi quan niệm lựa chọn công việc của họ. Con số này đã tăng gấp đôi so với thời điểm 4 năm trước đó.

Thay vì học các ngành "danh giá" nhưng đang thu hẹp chỉ tiêu như tài chính, đã có một bộ phận người trẻ chuyển hướng sang học kỹ thuật thực hành. Thậm chí, một số người đã từ bỏ công việc văn phòng để chuyển sang giới "cổ xanh".

Một khảo sát với những người thuộc nhóm này cho thấy, hơn 60% từng lo ngại về tương lai nghề nghiệp cũ, mà một phần đến từ việc kỹ năng và kiến thức của họ có thể bị AI thay thế.

Xu hướng tương lai của thị trường lao động Nhật Bản

Không chỉ về tiền lương hay tâm lý người lao động, báo cáo chiến lược cập nhật mới nhất của Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản cũng đã cho thấy một sự đối lập trong cơ cấu lao động tính đến năm 2040.

Trong khi các ngành văn phòng dự kiến có thể thừa khoảng 4,4 triệu vị trí việc làm, thì ở chiều ngược lại, các vị trí lao động tuyến đầu, đặc biệt là nhân lực về sản xuất lại đang cần thêm hơn 2 triệu người trong vòng hơn 1 thập kỷ tới. Những sự chênh lệch này đang tạo ra yêu cầu cho việc tái cấu trúc của thị trường lao động Nhật Bản, nhất là trong quan hệ giữa máy móc và con người.

Cùng với nguy cơ thiếu hụt lao động hiện trường, nền kinh tế Nhật Bản cũng được dự báo sẽ cần thêm ít nhất 3,3 triệu nhân lực có kỹ năng ứng dụng và vận hành AI vào năm 2040.

Đây được xem là một nhu cầu nhân lực cấp thiết, bởi không chỉ nhằm tự động hóa sản xuất, AI và robot cũng đang được hướng tới phục vụ trong lĩnh vực y tế cộng đồng và chăm sóc người cao tuổi, ứng phó với tình trạng già hóa dân số.

Giới chức Nhật Bản đã mở rộng các lĩnh vực ưu tiên sử dụng công nghệ trong chăm sóc dài hạn, hiện bao gồm 9 lĩnh vực và 16 hạng mục, dọn đường cho việc đưa hàng loạt robot vào phục vụ trong việc nâng đỡ, điều dưỡng và giám sát y tế cho người cao tuổi.

Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản cũng đã chính thức khởi động kế hoạch phát triển robot thế hệ mới tích hợp AI vật lý, gọi tắt là dự án RING. Một trong những trọng tâm của dự án RING là việc xây dựng "môi trường làm việc cộng tác" giữa con người và robot, trong đó robot sẽ đảm nhận các thao tác nặng nhọc và rủi ro trong môi trường độc hại, trong khi con người có thể phát huy tối đa kỹ năng tay nghề ở khâu căn chỉnh chính xác, kiểm định và xử lý các tình huống ngoài dự liệu.

Từ những đôi tay khéo léo trong nhà máy, cho tới những robot thử nghiệm cho chăm sóc người cao tuổi, Nhật Bản đang cho thấy một nghịch lý thú vị khi bước vào kỷ nguyên AI đó là càng nhiều công việc được máy móc đảm nhiệm, thì con người cũng càng đánh giá cao những kỹ năng mà máy móc chưa thể làm chủ.

Điều này cho thấy, không chỉ đơn thuần là việc "máy móc thay thế con người", mà các quốc gia đang hướng tới việc xây dựng một thế hệ mà người lao động làm việc cùng robot để làm chủ tương lai của mình.