Bắc Ninh: Nhiều lò đốt rác thủ công tạm dừng hoạt động

Cứ vào dịp cuối năm và Tết Nguyên đán, lượng rác thải sinh hoạt phát sinh thường gia tăng so với ngày thường, tạo áp lực lớn đối với hệ thống thu gom, xử lý. Trước thực tế này, các địa phương trên cả nước đã xây dựng phương án tăng cường nhân lực, phương tiện, không để xảy ra tình trạng ùn ứ rác thải.

Tại Bắc Ninh – một trong những địa phương phát sinh lượng rác sinh hoạt tương đối lớn – sau nhiều năm sử dụng mô hình lò đốt rác thủ công để xử lý rác tại chỗ, đến nay, nhiều xã, phường trên địa bàn tỉnh đã tạm dừng hoạt động các lò đốt này.

Ghi nhận tại bãi tập kết rác thải ở xã Kép, tỉnh Bắc Ninh, những dấu tích còn lại cho thấy nơi đây từng có 3 lò đốt rác được triển khai xây dựng. Người dân địa phương cho biết, các lò đốt đã được sử dụng trong nhiều năm. Khi lò cũ hỏng, một lò mới lại tiếp tục được xây dựng để đảm nhiệm việc đốt rác sinh hoạt hằng ngày.

Trong số 3 lò từng được đầu tư, có lò được coi là quy mô nhất, với mức đầu tư lên đến hàng tỷ đồng. Tuy nhiên, dù mới trải qua một đợt sửa chữa, thay thế thiết bị, đến nay lò đốt này cũng đã được tạm dừng hoạt động.

Lãnh đạo UBND xã Kép cho biết, các lò đốt rác được đầu tư từ nhiều năm trước. Sau khi tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, lò đốt bị hư hỏng đã được sửa chữa, nhưng địa phương không tiếp tục tổ chức đốt rác sinh hoạt trên địa bàn.

Tình trạng tương tự cũng diễn ra tại xã Lạng Giang, tỉnh Bắc Ninh, khi lò đốt rác thủ công tại đây đã dừng hoạt động từ nhiều tháng. Thay vì tự tổ chức đốt rác tại chỗ, toàn bộ lượng rác thải sinh hoạt phát sinh trên địa bàn hiện được vận chuyển về nhà máy xử lý rác cách đó khoảng 50km.

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Bắc Ninh, hiện toàn tỉnh có 4 nhà máy đốt rác phát điện với tổng công suất xử lý khoảng 1.150 tấn rác mỗi ngày, đáp ứng hơn 60% lượng rác thải sinh hoạt phát sinh hằng ngày trên địa bàn.

Việc từng bước chấm dứt mô hình lò đốt rác thủ công, đồng thời đưa các nhà máy điện rác công suất lớn vào vận hành đang cho thấy những chuyển biến tích cực, theo hướng bền vững trong công tác thu gom, xử lý rác thải sinh hoạt tại tỉnh Bắc Ninh.

Lò đốt rác thủ công: Xử lý ô nhiễm hay phát tán ô nhiễm?

Với ưu điểm chi phí vận hành thấp, yêu cầu kỹ thuật đơn giản, trước đây mô hình lò đốt rác tại chỗ từng được triển khai tại nhiều địa phương trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh. Tuy nhiên, dù tại nhiều xã, phường các lò đốt này đã kết thúc hoạt động, theo thống kê mới nhất của Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Bắc Ninh, hiện toàn tỉnh vẫn còn khoảng 70 lò đốt rác thủ công đang vận hành. Các lò đốt này được đầu tư bằng nguồn ngân sách địa phương từ những năm trước, với nhiều loại hình, quy mô và công nghệ khác nhau.

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Bắc Ninh, xét về mặt công nghệ, các lò đốt rác thủ công thường đưa rác trực tiếp vào buồng đốt, không có buồng đốt thứ cấp. Nhiệt độ đốt chỉ đạt khoảng 500–700 độ C. Vật liệu, kết cấu lò tương đối đơn giản, chủ yếu bằng thép hoặc gạch nên tuổi thọ không cao. Trong quá trình vận hành, các lò này có thể phát sinh những khí độc như CO, dioxin, furan. Việc xử lý các loại khí này tương đối phức tạp, trong khi công nghệ của lò đốt thủ công rất khó có thể xử lý triệt để.

Ghi nhận tại lò đốt rác ở xã Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh, đơn vị quản lý cho biết rác thải được đưa về để phân loại, những loại có thể đốt sẽ được đưa vào lò sau vài ngày tập kết. Theo giới thiệu, hệ thống xử lý khí thải gồm nhiều công đoạn như thu nhiệt, xử lý bằng nước vôi, nước và than hoạt tính trước khi xả ra môi trường.

Tuy nhiên, thực tế ghi nhận tại hiện trường cho thấy nhiều dấu hiệu xuống cấp. Sau khoảng 5 năm hoạt động, hệ thống mái che không còn nguyên vẹn, nhiều thiết bị trong lò đã hoen rỉ theo thời gian. Khu vực bể chứa nước vôi trong – theo thiết kế dùng để phun dập bụi – không rõ đã ngừng hoạt động từ khi nào.

Đại diện đơn vị quản lý lò đốt cho biết, công suất thiết kế của lò là 60 tấn rác mỗi ngày, song hiện mới vận hành khoảng 40% công suất. 

Thực tế cho thấy, nếu xét ở khía cạnh trực quan, việc duy trì hoạt động lò đốt rác có thể giúp giảm khối lượng rác thải sinh hoạt. Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là liệu mô hình này có thực sự xử lý triệt để ô nhiễm hay chỉ chuyển ô nhiễm từ dạng rắn sang dạng khí, khiến việc kiểm soát trở nên khó khăn hơn.

Thời điểm phóng viên ghi nhận, lò đốt vẫn đang hoạt động. Mặc dù được trang bị hệ thống ống khói để xử lý khí thải, nhưng khói phát sinh không đi qua ống khói mà thoát ra từ nhiều vị trí khác nhau của lò.

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Bắc Ninh, chủ đầu tư các lò đốt rác thủ công là UBND cấp xã. Trách nhiệm của địa phương là tổ chức lấy mẫu, đánh giá chất lượng môi trường theo quy định.

Tuy nhiên, lãnh đạo UBND xã Yên Phong cho biết, tỉnh hiện cho phép kéo dài thời gian hoạt động của hai lò đốt rác trên địa bàn đến năm 2027. Trong khi đó, địa phương không có đủ điều kiện về trang thiết bị cũng như thẩm quyền để tự tổ chức đánh giá chất lượng môi trường của lò đốt.

Thực tế này đặt ra câu hỏi về trách nhiệm quan trắc, đánh giá chất lượng môi trường đối với các lò đốt rác thủ công đang vận hành. Hiện trên địa bàn xã Yên Phong có hai lò đốt rác cùng do một doanh nghiệp quản lý, với đơn giá xử lý rác là 434.000 đồng mỗi tấn. Riêng trong năm 2025, chi phí đốt rác cho một lò mà ngân sách địa phương phải chi trả đã lên tới hơn 8,5 tỷ đồng.

 Ô nhiễm không khí từ nạn đốt rác bừa bãi: Những bất cập trong xử lý rác sinh hoạt

Với mức chi phí 434.000 đồng cho mỗi tấn rác được xử lý, câu hỏi đặt ra là liệu công nghệ lò đốt rác thủ công hiện nay có thực sự đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường hay không. Theo nhận định của các nhà chuyên môn, việc đánh giá chi phí cao hay thấp không thể tách rời yếu tố công nghệ và hiệu quả xử lý ô nhiễm.

Từ góc độ môi trường, vấn đề đáng quan tâm không nằm ở chi phí vận hành, mà ở khả năng xử lý ô nhiễm của các lò đốt rác. Ghi nhận cho thấy, bên cạnh các ý kiến khẳng định của doanh nghiệp vận hành và chính quyền địa phương về việc lò đốt vẫn đáp ứng tiêu chí bảo vệ môi trường, hiện chưa có căn cứ khoa học cụ thể như kết quả quan trắc không khí để chứng minh điều này. Trong bối cảnh đó, thực trạng vừa đốt rác trong lò, vừa đốt rác lộ thiên lại đang diễn ra hàng ngày tại nhiều địa phương, tạo nên một nghịch lý trong công tác xử lý rác thải sinh hoạt.

Ghi nhận tại hiện trường cho thấy, tình trạng người dân đốt rác bừa bãi vẫn xảy ra ở nhiều vị trí. Không chỉ phản ánh ý thức chưa cao của một bộ phận người dân, thực tế này còn bộc lộ những bất cập trong khâu thu gom và xử lý rác thải sinh hoạt tại cơ sở.

Chỉ cách lò đốt rác của xã Yên Phong chưa đầy 2km, tại một điểm tập kết rác, thay vì được vận chuyển đến nơi xử lý tập trung, rác thải sinh hoạt lại được đốt ngay tại chỗ. Theo người dân, rác từ trong làng được đưa ra đây hàng ngày. Khi lượng rác quá nhiều, việc đốt rác được thực hiện để giải quyết tình trạng quá tải.

Tại xã Mỹ Thái cách xã Yên Phong gần 50km, hoạt động đốt rác sinh hoạt vẫn đang diễn ra thường xuyên. Các loại rác dễ cháy như nilon, nhựa, quần áo thải bỏ được ưu tiên đưa vào lò đốt. Đây cũng là những loại rác dễ phát sinh các chất độc hại như dioxin, furan trong quá trình đốt.

Theo ghi nhận của phóng viên, trong khi lò đốt rác được xem như giải pháp xử lý rác sinh hoạt, thì ngay bên cạnh, hoạt động đốt rác lộ thiên vẫn diễn ra song song. Trên thực tế, đốt rác trong lò và đốt rác ngoài trời gần như không có sự khác biệt về bản chất, khi rác thải được xử lý đồng thời bằng cả hai hình thức. Thậm chí, quan sát lượng tro xỉ tồn đọng ngoài trời cho thấy, đốt rác lộ thiên mới là hình thức xử lý chính tại một số điểm.

Lãnh đạo địa phương thừa nhận, việc đốt rác thải ngoài trời tiềm ẩn nhiều bất cập, chưa đảm bảo quy định về xử lý khí thải. Tuy nhiên, do nguồn lực hạn chế, địa phương hiện chưa có giải pháp thay thế hiệu quả hơn.

Tại bãi tập kết rác ở xã Kép, khi các lò đốt rác thủ công đã tạm dừng hoạt động, rác thải sinh hoạt được thu gom và vận chuyển đến nhà máy đốt rác phát điện. Tuy nhiên, theo phản ánh của người dân, tần suất thu gom chưa đáp ứng yêu cầu, dẫn đến tình trạng rác bị ùn ứ trong thời gian dài.

Rác tồn đọng không chỉ gây mùi hôi, mà còn tạo điều kiện cho côn trùng sinh sôi, phát tán sang các khu dân cư lân cận, tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng. Người dân cho biết, ruồi, nhặng xuất hiện với mật độ dày đặc, trong khi việc phun thuốc xử lý côn trùng không được thực hiện thường xuyên.

Khi rác thải ùn ứ và khâu vận chuyển chậm trễ, biện pháp đốt rác lộ thiên tiếp tục được sử dụng như giải pháp tình thế để giảm tải. Hệ quả là các loại khí độc phát sinh âm ỉ, tác động tiêu cực đến môi trường không khí và sức khỏe người dân trong thời gian dài.

Theo nghiên cứu của Viện Tài nguyên, Môi trường và Phát triển cộng đồng, hoạt động đốt rác lộ thiên thải ra nhiều chất độc hại như dioxin, furan, thạch tín, thủy ngân, chì và bụi mịn PM2.5. Việc tiếp xúc với các chất này có thể gây ung thư, suy giảm hệ miễn dịch, rối loạn nội tiết, ảnh hưởng đến hệ thần kinh và làm trầm trọng thêm các bệnh lý nền như hen suyễn, viêm phế quản và các bệnh tim mạch. Ngoài ra, tro bụi từ rác thải có thể ngấm vào đất và nguồn nước ngầm, gây ô nhiễm môi trường lâu dài.

Trong bối cảnh ô nhiễm không khí vẫn đang ở mức báo động, vấn nạn đốt rác lộ thiên tiếp tục là mối lo ngại lớn. Theo kế hoạch của tỉnh Bắc Ninh, dự kiến đến hết năm 2027, khi hai nhà máy điện rác đang được xây dựng trên địa bàn đi vào vận hành, toàn bộ các lò đốt rác thủ công và tình trạng đốt rác lộ thiên sẽ được chấm dứt. Hiện địa phương đang triển khai nhiều giải pháp nhằm đẩy nhanh tiến độ, sớm đưa các nhà máy điện rác này vào hoạt động theo kế hoạch.