Bài toán quyền kiểm soát hạ tầng chiến lược

Hơn một tuần qua, Ukraine gặp hàng loạt khó khăn khi hệ thống Internet vệ tinh Starlink bị giới hạn tốc độ mà không được SpaceX thông báo trước. Theo Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky, những hạn chế này vừa cản trở hoạt động tiếp tế cho các vị trí tiền tuyến, vừa ảnh hưởng đến năng lực tác chiến.

Giữa tháng 10, các đơn vị Ukraine ghi nhận kết nối Starlink suy giảm rõ rệt, đặc biệt khi thiết bị di chuyển với tốc độ cao, từ khoảng 160 km/h. Một quân nhân thuộc đơn vị pháo binh Ukraine cho biết tốc độ Internet tại vị trí đóng quân giảm đáng kể, trong khi liên lạc với sở chỉ huy cũng bị gián đoạn nghiêm trọng.

Ảnh hưởng không chỉ dừng ở hoạt động liên lạc. Việc giới hạn tốc độ còn tác động đến các UAV thực hiện nhiệm vụ tiếp tế, tấn công hậu cần và đánh chặn UAV.

Ông Marc De Vore, chuyên gia Viện Nghiên cứu Quốc tế Hoàng gia Anh Chatham House, nhận định tình trạng này gây gián đoạn đáng kể đối với khả năng tự vệ của Ukraine.

Trong diễn biến mới nhất, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố dịch vụ đã được khôi phục, nhưng phía Ukraine cho biết giới hạn tốc độ vẫn còn. Nguyên nhân và trách nhiệm đối với việc hạn chế Starlink vì thế tiếp tục là vấn đề gây tranh cãi.

Theo nội dung bản tin dẫn điều tra của Reuters, đây không phải lần đầu chính quyền Mỹ đề nghị SpaceX điều chỉnh dịch vụ tại các khu vực khác nhau. Sáu cựu quan chức cấp cao Mỹ được dẫn lời cho biết chính quyền cựu Tổng thống Joe Biden và Tổng thống Donald Trump từng có những đề nghị khác nhau đối với SpaceX, trong đó có việc điều chỉnh kết nối tại Yemen, Lebanon, Ukraine và Iran.

Tranh luận đáng chú ý nhất hiện nay là bên nào thực sự có thẩm quyền quyết định điều kiện cung cấp Starlink cho Ukraine. Các quan chức cấp cao trong chính quyền Tổng thống Donald Trump sau đó bắt đầu chỉ đích danh tỷ phú Elon Musk, nhà sáng lập SpaceX, là người chịu trách nhiệm đối với quyết định làm chậm dịch vụ Starlink cũng như Starshield tại Ukraine.

Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio được dẫn lời cho rằng việc Ukraine có được tiếp cận Starlink hay không phụ thuộc vào quyết định của ông Elon Musk, không phải Tổng thống Mỹ.

Trong khi đó, Bộ trưởng Chiến tranh Mỹ Peter Hegseth cho rằng việc Starlink giảm tốc độ là vấn đề thương mại, không phải kết quả từ chỉ đạo của Nhà Trắng. Tổng thống Donald Trump cũng tuyên bố ông không liên quan đến quyết định này.

Tuy nhiên, Thượng nghị sĩ Cộng hòa John Cornyn bày tỏ nghi ngờ về khả năng ông Elon Musk đưa ra quyết định như vậy mà không có sự đồng thuận hoặc ít nhất là sự ngầm chấp thuận từ Nhà Trắng.

Sự việc tại Ukraine vì thế không chỉ đặt ra câu hỏi về một dịch vụ Internet vệ tinh, mà còn cho thấy rủi ro khi một hệ thống thương mại trở thành mắt xích thiết yếu trong hoạt động quân sự. Khi hạ tầng an ninh quốc gia phụ thuộc vào doanh nghiệp tư nhân, quyền duy trì kết nối có thể không hoàn toàn nằm trong tay người chỉ huy quân sự. Một quốc gia có thể tự quyết định mục tiêu quân sự nhưng không hoàn toàn kiểm soát phương tiện cần thiết để thực hiện mục tiêu đó.

Dịch vụ cũng có thể bị gián đoạn bởi quyết định thương mại, điều khoản hợp đồng, sự cố kỹ thuật hoặc những yếu tố nằm ngoài quyền kiểm soát của quân đội.

Một nghiên cứu về chiến tranh vệ tinh của Bộ Chiến tranh Mỹ được dẫn trong chương trình cũng đề cập nguy cơ lãnh đạo một doanh nghiệp có thể đưa ra quyết định tác động trực tiếp đến chiến trường mà không phải là người được trao quyền chỉ huy quân sự. Sự phụ thuộc này còn kéo theo những vấn đề khác như sức ép chính trị và ngoại giao, nguy cơ độc quyền công nghệ, chi phí chuyển đổi, quyền truy cập dữ liệu, bảo mật, cập nhật phần mềm và khả năng bị tấn công vào các mắt xích hỗ trợ dịch vụ.

Một điểm đáng chú ý là quân đội Ukraine không chỉ sử dụng Starlink thông thường mà còn được cho là sử dụng Starshield. Starlink là dịch vụ Internet vệ tinh thương mại của SpaceX, trong khi Starshield là phiên bản dành cho các nhiệm vụ quân sự đòi hỏi mức độ bảo mật cao hơn. Dù tách biệt, hai hệ thống vẫn chia sẻ cùng một nền tảng công nghệ vệ tinh.

Ukraine hiện tìm kiếm những phương án thay thế, trong đó có mạng vệ tinh OneWeb của châu Âu và hệ thống do Amazon phát triển. Tuy nhiên, việc chuyển đổi sang một hạ tầng khác không thể diễn ra ngay lập tức.

Trên chiến trường hiện đại, năng lực quân sự ngày càng phụ thuộc không chỉ vào vũ khí và binh sĩ mà cả hạ tầng công nghệ phía sau. Khi hạ tầng đó bị giới hạn hoặc gián đoạn, lợi thế tác chiến cũng có thể suy giảm nhanh chóng. Sự việc Starlink tại Ukraine vì thế đang đặt ra một câu hỏi rộng hơn về quyền kiểm soát những hạ tầng công nghệ có ý nghĩa chiến lược.