Bản quyền trên môi trường số: Khi người sáng tạo phải tự đi chứng minh quyền sở hữu

Nếu các vụ khởi tố liên quan đến bản quyền âm nhạc thời gian qua được xem là phần nổi của tảng băng, thì phía dưới là hàng loạt câu chuyện âm ỉ kéo dài nhiều năm trong giới sáng tạo. Đó không chỉ là việc tác phẩm bị khai thác trái phép, mà còn là những tranh chấp chồng chéo, cơ chế thu - chia thiếu minh bạch và cảm giác bất lực của chính người sáng tạo khi phải tự đi chứng minh quyền sở hữu tác phẩm của mình.

Những "khoảng xám" của hệ thống bản quyền số

Biên tập viên Diệu Minh, chương trình Làn Sóng Xanh, cho rằng thị trường hiện nay tồn tại quá nhiều bất cập trong cơ chế quản lý và khai thác bản quyền. Theo cô, việc bảo vệ quyền tác giả là điều bắt buộc nếu muốn thị trường chuyên nghiệp. Tuy nhiên trên thực tế, có không ít trường hợp "nhân danh bảo vệ bản quyền" để tạo ra những cơ chế thiếu minh bạch. Diệu Minh liệt kê hàng loạt vấn đề mà giới sản xuất thường gặp: nhiều bên cùng thu tác quyền cho một ca khúc; thu một mức nhưng báo cáo tác giả mức khác; đánh bản quyền tùy tiện; áp barem thiếu rõ ràng; đơn vị sản xuất bị mất doanh thu do claim nhầm nhưng không được bồi thường.

Có trường hợp tác giả đã trực tiếp cho phép sử dụng tác phẩm nhưng đơn vị đại diện vẫn tiếp tục yêu cầu thanh toán riêng. "Nhà sản xuất nhiều lúc phải đi năn nỉ như đi xin chứ không có cái lý nào vào cái lý nào", cô nói. Vấn đề lớn nhất hiện nay không nằm ở việc có thu tiền bản quyền hay không, mà là cách thức thu - chia và cơ chế chịu trách nhiệm khi xảy ra sai sót.

Nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung cho biết anh đã lên tiếng về bản quyền trong nhiều năm, sau mỗi vụ việc xảy ra với chính mình. Tuy nhiên điều khiến anh ngạc nhiên là không ít phản ứng tiêu cực lại đến từ chính những người trong nghề. Nam nhạc sĩ cho rằng thị trường cần được nhìn nhận bằng góc độ pháp lý chuyên nghiệp thay vì cảm tính. "Những vấn đề về bản quyền nên để luật sư và người có chuyên môn phân tích rõ ràng để khán giả và người làm nghề có cái nhìn khách quan hơn", anh nói. Sau nhiều tranh chấp, Nguyễn Văn Chung cho biết anh lựa chọn giữ tâm thế tích cực thay vì tiếp tục nuôi cảm giác bức xúc. Nam nhạc sĩ cho biết anh vẫn chủ động miễn phí tác quyền cho nhiều ca khúc về thiếu nhi, gia đình, quê hương khi được sử dụng trong môi trường giáo dục và hoạt động cộng đồng.

"Tác giả bị chặn bản quyền trên ca khúc/phim của mình"

Đạo diễn Đinh Đức Liêm chia sẻ rằng anh từng rơi vào tình huống trớ trêu khi ca khúc Mưa rơi do chính mình sáng tác và bỏ tiền sản xuất bản ghi lại bị chặn bản quyền trên YouTube. Ca khúc này từng được sử dụng trong phim Người đàn bà yếu đuối từ năm 2005 và sau đó tiếp tục xuất hiện trong phim Hoàng hôn dịu dàng. Đạo diễn Đinh Đức Liêm đã đăng ký tại Cục bản quyền tác giả và được chứng nhận vào ngày 1/3/2016. Ca khúc từng được nhạc sĩ Nguyễn Đức Trung đưa cho ca sĩ Đức Tuấn thể hiện. Sau đó Đức Tuấn xin phép đạo diễn Đinh Đức Liêm đưa ca khúc vào album Anh yêu em. 

Khi phim Hoàng hôn dịu dàng được phát hành lại trên YouTube, nhiều đoạn nhạc nền bị cắt vì bị BH media đưa ra lý do vi phạm bản quyền vì trùng lặp với bản của Đức Tuấn vẫn đang tồn tại trên đó - mà việc cắt lọc nhạc này ảnh hưởng rất nhiều tới chất lượng âm thanh chung của phim. Điều khiến đạo diễn bức xúc là anh chưa từng chuyển nhượng quyền sở hữu ca khúc hay bản ghi cho bên thứ ba. "Chính mình là tác giả, có chủ quyền với tác phẩm nhưng lại không nhận được đồng tiền bản quyền nào, cũng chẳng biết kiện ở đâu", anh nói. Theo anh, việc bị cắt nhạc nền không chỉ ảnh hưởng quyền lợi kinh tế mà còn phá hỏng cảm xúc và chất lượng âm thanh tổng thể của tác phẩm điện ảnh. Không dừng ở đó, anh còn phát hiện phim của mình bị đổi tên, cắt phần giới thiệu ekip và phát tán tràn lan trên mạng xã hội dưới dạng video ngắn.

Không chỉ xử lý vi phạm, mà cần tái lập niềm tin

Theo giới chuyên môn, điều thị trường cần hiện nay không chỉ là xử lý các trường hợp vi phạm, mà còn là xây dựng hệ thống quản trị minh bạch và công bằng hơn cho toàn bộ chuỗi sáng tạo. Bởi nếu người sáng tạo vẫn cảm thấy quyền lợi của mình mong manh, hoặc người sử dụng tác phẩm luôn ở trong trạng thái lo bị "đánh gậy", thì rất khó để hình thành một môi trường sáng tạo bền vững. Những vụ khởi tố vừa qua có thể là bước khởi đầu cho việc lập lại trật tự. Nhưng phía sau các chế tài pháp lý, điều mà giới sáng tạo chờ đợi nhiều hơn là một cơ chế đủ minh bạch để họ thực sự yên tâm làm nghề.