Báo chí tận dụng dữ liệu, bảo vệ chủ quyền thông tin quốc gia trong kỷ nguyên số

Nếu thư viện là nơi lưu giữ tri thức của thời đại sách in, bảo tàng là nơi lưu giữ ký ức vật chất của lịch sử, thì trong kỷ nguyên số, các tòa soạn báo chí đang từng bước đảm nhận một vai trò mới. Không chỉ là nơi sản xuất và lan tỏa thông tin, các cơ quan báo chí còn đang trở thành những thiết chế lưu giữ ký ức xã hội dưới dạng dữ liệu.

Dữ liệu là "nguyên liệu" của báo chí

"Kỷ nguyên mới đang mở ra tương lai tươi sáng của dân tộc và cũng đặt ra yêu cầu nhiệm vụ mới, cao hơn đối với báo chí cách mạng nước nhà, đòi hỏi báo chí cũng phải phát triển tương xứng, vươn mình cùng dân tộc, xứng tầm nền báo chí chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại".

Thông điệp của Tổng Bí thư Tô Lâm được đưa ra trong bối cảnh báo chí thế giới đang trải qua những biến đổi sâu sắc dưới tác động của trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các nền tảng số xuyên biên giới. Khi công nghệ đang làm thay đổi gần như toàn bộ phương thức sản xuất, phân phối và tiếp nhận thông tin, yêu cầu đổi mới của báo chí không còn dừng lại ở việc ứng dụng công nghệ hay thích ứng với những phương thức làm báo mới.

Ở tầng sâu hơn, đó là yêu cầu xây dựng năng lực tự chủ của nền báo chí cách mạng Việt Nam trong môi trường số. Và trong một thế giới mà dữ liệu ngày càng trở thành nguồn lực chiến lược của phát triển, câu chuyện làm chủ dữ liệu cũng đang gắn chặt với năng lực cạnh tranh, năng lực tự chủ và rộng hơn là chủ quyền thông tin của mỗi quốc gia.

Những năm gần đây, sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo và kinh tế số đang làm thay đổi sâu sắc cấu trúc vận hành của nền kinh tế thế giới. Dữ liệu ngày càng vượt ra khỏi vai trò của một yếu tố đầu vào đơn thuần để trở thành nguồn lực chiến lược quyết định năng lực cạnh tranh của mỗi quốc gia.

Nhiều nghiên cứu quốc tế đã chỉ ra rằng, trong cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, dữ liệu giữ vai trò trung tâm của các hệ thống vận hành mới. AI càng phát triển, dữ liệu càng trở thành "nguyên liệu" quyết định chất lượng của các mô hình công nghệ, đồng thời tạo ra những lợi thế mới về đổi mới sáng tạo, năng suất và sức cạnh tranh.

Thực tế này cũng đang được cảm nhận rõ trong các cơ quan báo chí. Nhà báo Trần Ngọc Long, Trưởng phòng Truyền thông Đa phương tiện Báo điện tử VietnamPlus cho rằng: Trong kỷ nguyên AI, một câu lệnh tốt chưa phải yếu tố quan trọng nhất, mà điều quyết định hơn là dữ liệu nằm phía sau câu lệnh đó. Nói cách khác, năng lực của trí tuệ nhân tạo suy cho cùng vẫn phụ thuộc vào chất lượng và độ phong phú của dữ liệu mà nó được tiếp cận. Nhận định này cho thấy, khi AI ngày càng trở thành một phần của quy trình sản xuất thông tin, lợi thế cạnh tranh của báo chí không còn chỉ nằm ở công nghệ, mà ngày càng gắn chặt với năng lực tích lũy, quản trị và khai thác dữ liệu.

Không phải ngẫu nhiên mà nhiều quốc gia đã đưa dữ liệu vào các chiến lược phát triển dài hạn, xem đây là một loại tài sản chiến lược gắn với an ninh kinh tế, an ninh công nghệ và an ninh quốc gia. Xu hướng đó cho thấy dữ liệu không chỉ là nguồn lực mới của tăng trưởng mà đang dần trở thành một dạng quyền lực mới của thời đại.

Những chuyển dịch ấy cũng đang diễn ra mạnh mẽ trong lĩnh vực báo chí và truyền thông. Nếu như trước đây, tốc độ được xem là lợi thế nổi bật của báo chí chính thống thì sự bùng nổ của mạng xã hội và các nền tảng xuyên biên giới đã làm thay đổi căn bản cấu trúc cạnh tranh truyền thống. Trong môi trường truyền thông số, thông tin được sản xuất và lan truyền theo thời gian thực, khiến tốc độ không còn là lợi thế độc quyền của bất kỳ chủ thể nào.

Chính trong bối cảnh đó, những giá trị cốt lõi của báo chí chuyên nghiệp như tính chính xác, khả năng kiểm chứng, chiều sâu phân tích, năng lực định hướng và trách nhiệm xã hội càng trở nên quan trọng hơn. Đây cũng là điều mà nhiều chuyên gia truyền thông cho rằng sẽ tạo nên sự khác biệt của báo chí chính thống trong một thế giới mà công nghệ đang làm thay đổi gần như mọi phương thức sản xuất và phân phối thông tin.

Trong kỷ nguyên số dữ liệu là yếu tố cốt lõi

Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, một tầng cạnh tranh mới cũng đang dần hình thành. Đó không chỉ là cạnh tranh về tốc độ hay công nghệ, mà còn là cạnh tranh về dữ liệu. Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam Lê Quốc Minh từng nhiều lần nhấn mạnh rằng báo chí không thể đứng ngoài làn sóng công nghệ, song điều quan trọng không phải là chạy theo công nghệ bằng mọi giá, mà là tận dụng công nghệ để tạo ra những giá trị mới và củng cố vai trò của báo chí chính thống trong xã hội. Theo ông, AI có thể hỗ trợ sản xuất nội dung, nhưng giá trị cốt lõi của báo chí vẫn nằm ở sự tin cậy, tính xác thực và trách nhiệm xã hội của người làm báo.

Trải qua hơn một thế kỷ đồng hành cùng dân tộc, báo chí cách mạng Việt Nam đã tích lũy một khối lượng tư liệu đồ sộ phản ánh mọi mặt đời sống chính trị, kinh tế, văn hóa và xã hội của đất nước. Hàng triệu bài báo, hàng triệu bức ảnh, hàng trăm nghìn giờ phát thanh, truyền hình được lưu giữ qua nhiều thế hệ không chỉ là tài sản của từng cơ quan báo chí, mà xét rộng hơn, đó còn là một phần ký ức của quốc gia được tích lũy theo thời gian. Dữ liệu là tài nguyên mới, là tư liệu sản xuất mới và là nguồn lực phát triển mới của thời đại số. Nếu như trong thời kỳ công nghiệp, tài nguyên thiên nhiên và vốn là những yếu tố quyết định sức mạnh của nền kinh tế, thì trong kỷ nguyên số, dữ liệu đang dần trở thành yếu tố cốt lõi tạo nên năng lực cạnh tranh và khả năng tự chủ của mỗi quốc gia.

Trong môi trường truyền thông số, lợi thế cạnh tranh ngày càng thuộc về những cơ quan báo chí có khả năng tạo ra các sản phẩm nội dung chuyên sâu, khác biệt và được hỗ trợ bởi hệ thống dữ liệu có chất lượng. 

Ở mỗi bản tin, mỗi bức ảnh, mỗi thước phim không chỉ hoàn thành sứ mệnh thông tin ở thời điểm được xuất bản, mà còn trở thành những lớp dữ liệu được tích lũy theo thời gian. Khi được số hóa, chuẩn hóa và tổ chức một cách khoa học, những dữ liệu ấy không chỉ phục vụ hoạt động tác nghiệp, mà còn tạo nền tảng cho báo chí dữ liệu, báo chí cá nhân hóa, các hệ thống trí tuệ nhân tạo và những mô hình sản xuất nội dung mới.

Từ thực tiễn vận hành tại Tạp chí Kinh tế Việt Nam (VnEconomy), Thư ký tòa soạn Nguyễn Sỹ Hoàng cho rằng thách thức lớn nhất trong quá trình ứng dụng AI không hẳn nằm ở công nghệ hay chi phí đầu tư, mà là xây dựng được văn hóa chia sẻ dữ liệu trong nội bộ tòa soạn. Theo ông, mỗi phóng viên đều sở hữu những nguồn tư liệu riêng gắn với từng lĩnh vực phụ trách. Tuy nhiên, để trí tuệ nhân tạo thực sự phát huy hiệu quả, những dữ liệu đó cần được tập hợp và kết nối trong một kho dữ liệu dùng chung, cho phép toàn bộ tri thức của tòa soạn được tích lũy và tái sử dụng.

Cách tiếp cận này cho thấy giá trị của dữ liệu không nằm ở từng bài báo riêng lẻ, mà ở khả năng hình thành một "trí nhớ tập thể" của cơ quan báo chí, nơi những lớp dữ liệu được tích lũy theo thời gian có thể tiếp tục tạo ra tri thức và giá trị mới.

Làm chủ dữ liệu là làm chủ năng lực quốc gia trong môi trường số

Theo PGS.TS Đỗ Chí Nghĩa, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, từng nhiều lần nhấn mạnh vai trò đặc biệt quan trọng của báo chí trong định hướng và dẫn dắt dư luận xã hội, nhất là trước những vấn đề mới, phức tạp của đời sống hiện đại. Điều đó cho thấy báo chí không chỉ là một kênh truyền tải thông tin, mà còn là một cấu phần quan trọng của hệ thống an ninh tư tưởng và thông tin quốc gia.

Nhìn từ góc độ này, có thể thấy chủ quyền thông tin không chỉ là quyền kiểm soát hạ tầng số hay quyền quản lý dòng chảy dữ liệu. Ở tầng sâu hơn, đó còn là quyền của một quốc gia trong việc lưu giữ ký ức của mình, kể câu chuyện của mình và bảo vệ những giá trị, bản sắc của mình trong không gian số toàn cầu.

Nếu chủ quyền lãnh thổ bảo vệ không gian sinh tồn vật chất của dân tộc, thì chủ quyền thông tin lại bảo vệ không gian tri thức, ký ức và những giá trị được tích lũy qua nhiều thế hệ. Và trong kỷ nguyên số, dữ liệu đang dần trở thành một bộ phận cấu thành của chủ quyền ấy.

Điều đáng chú ý là những vấn đề được đặt ra tại Diễn đàn Báo chí toàn quốc lần thứ III năm 2026, dù tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau, lại đang cho thấy một điểm gặp gỡ khá rõ nét. Từ câu chuyện bản quyền báo chí trong kỷ nguyên AI, phát triển kinh tế báo chí, truyền thông chính sách, chuyển đổi số trong các cơ quan báo chí cho đến yêu cầu tự chủ chiến lược của hệ thống báo chí cách mạng Việt Nam, tất cả đều ít nhiều liên quan đến dữ liệu như một nguồn lực mới của phát triển.

Sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo đòi hỏi nguồn dữ liệu ngày càng lớn và có chất lượng cao. Trong khi đó, hiệu quả của truyền thông chính sách cũng phụ thuộc nhiều hơn vào khả năng tổ chức, phân tích và thấu hiểu dữ liệu xã hội. Ngay cả câu chuyện bản quyền báo chí hay việc quảng bá hình ảnh đất nước, lan tỏa các giá trị văn hóa Việt Nam ra thế giới, xét đến cùng cũng gắn với quá trình tạo lập, bảo vệ và lan tỏa những dữ liệu mang bản sắc Việt Nam trong không gian số toàn cầu.

Chính vì vậy, câu chuyện làm chủ dữ liệu trong kỷ nguyên số không đơn thuần là câu chuyện của công nghệ, của hạ tầng hay của các thuật toán. Đó còn là câu chuyện của năng lực tự chủ quốc gia, của khả năng lưu giữ những gì thuộc về mình, kể câu chuyện của mình bằng tiếng nói của mình và lan tỏa những giá trị của mình trong không gian số toàn cầu.

Ở góc độ công nghệ báo chí, ông Bùi Công Duyến, Giám đốc sản phẩm Tòa soạn hội tụ ONECMS, cho rằng quá trình chuyển đổi số của báo chí đang diễn ra theo hướng từ quản lý nội dung sang quản lý tri thức. Theo ông, dữ liệu, tri thức, các tác nhân AI và con người sẽ cùng tham gia vào quá trình sản xuất thông tin, tạo nên mô hình "tòa soạn tri thức" trong tương lai.

Đáng chú ý, ông nhấn mạnh đây cũng chính là nền tảng của chủ quyền dữ liệu báo chí. Trong bối cảnh phần lớn các mô hình AI lớn hiện nay đều được phát triển bởi các tập đoàn công nghệ nước ngoài, câu chuyện làm chủ dữ liệu vì thế không còn chỉ mang ý nghĩa kỹ thuật hay nghiệp vụ. Nó ngày càng gắn với năng lực tự chủ chiến lược và khả năng bảo vệ chủ quyền thông tin của mỗi quốc gia trong môi trường số. Bởi không phải mọi dữ liệu đều có thể đưa lên các nền tảng AI nước ngoài. Việc phân định dữ liệu nhạy cảm, xây dựng các hệ thống AI nội bộ và duy trì quyền kiểm soát đối với tài sản dữ liệu của mình đang trở thành một yêu cầu quan trọng đối với các cơ quan báo chí trong kỷ nguyên số. Nhìn rộng hơn, câu chuyện làm chủ dữ liệu của báo chí cũng chính là một phần của năng lực tự chủ quốc gia trong môi trường thông tin số toàn cầu.

Nếu chủ quyền lãnh thổ bảo vệ không gian sinh tồn vật chất của dân tộc, thì chủ quyền thông tin ngày càng trở thành tấm lá chắn bảo vệ không gian tri thức, ký ức và bản sắc của quốc gia trong thời đại số. Và cũng như mọi hình thái chủ quyền khác, chủ quyền thông tin không được tạo nên chỉ bằng công nghệ, mà được bồi đắp bởi năng lực làm chủ dữ liệu, làm chủ nền tảng, bởi sức mạnh của hệ sinh thái thông tin quốc gia và trên hết là khả năng gìn giữ, tích lũy, truyền lại những giá trị của dân tộc qua các thế hệ.

Đối với báo chí cách mạng Việt Nam, yêu cầu ấy không chỉ là nhiệm vụ của chuyển đổi số. Đó còn là sự tiếp nối sứ mệnh đã được bồi đắp qua hơn một thế kỷ đồng hành cùng đất nước, khi báo chí không chỉ phản ánh hiện thực, mà còn góp phần lưu giữ ký ức, tích lũy tri thức và lan tỏa những giá trị làm nên bản sắc Việt Nam.