Bảo vệ trẻ em trước nguy cơ xâm hại trong bối cảnh xây dựng trường học thông minh

Phát biểu tại Hội thảo khoa học "Bảo vệ trẻ em trước nguy cơ xâm hại trong bối cảnh xây dựng trường học thông minh", TS. Cao Anh Tuấn - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh nhấn mạnh: "Chúng ta đang sống trong giai đoạn chuyển đổi số không chỉ thay đổi phương thức dạy học, quản lý giáo dục mà còn tác động sâu sắc đến cách trẻ em học tập, giao tiếp, hình thành các mối quan hệ và trải nghiệm thế giới xung quanh. Công nghệ mở ra cho trẻ em cơ hội tiếp cận tri thức, phát triển năng lực và kết nối xã hội tuy nhiên cùng với những cơ hội ấy là thách thức mới đối với công tác tác bảo vệ trẻ em, đặc biệt là nguy cơ xâm hại và xâm phạm quyền riêng tư trên không gian số.

Điều này đặt ra câu hỏi quan trọng đối với những người làm công tác giáo dục, đó là thế nào xây dựng trường học thực sự thông minh, khi sự phát triển của công nghệ phải luôn song hành với sự an toàn, sức khỏe tinh thần và quyền được bảo vệ của mỗi học sinh".

Trẻ em cần được bảo vệ cả trong môi trường học đường truyền thống và không gian mạng

Hội thảo quy tụ các báo cáo chuyên môn từ nhiều góc độ hướng tới việc nâng cao năng lực an toàn số; phối hợp liên ngành trong việc bảo vệ trẻ em trước nguy cơ xâm hại trong bối cảnh học đường; thực trạng kỹ năng phòng, tránh xâm hại tình dục của học sinh tiểu học; nguy cơ, hậu quả tâm lý của bạo lực, xâm hại tình dục trẻ em qua mạng; nâng cao nhận thức của đội ngũ quản lý, giáo dục...

TS. Phan Thị Cẩm Giang đến từ Trường Đại học Quốc tế Sài Gòn đặt vấn đề về hỗ trợ tâm lý sau sang chấn với câu chuyện cụ thể của một học sinh lớp 7 bị xâm hại và những khủng hoảng tâm lý không chỉ của học sinh mà cả người mẹ đồng hành chăm sóc em - người luôn dằn vặt, hối hận, bất an vì cho rằng đã không bảo vệ được con mình. Từ đó nhóm nghiên cứu cho rằng cần lắng nghe, thấu cảm và đồng hành, cũng như có những giải pháp hỗ trợ, can thiệp tâm lý một cách khoa học để tạo điểm tựa phục hồi bền vững cho trẻ em sau biến cố lớn trong cuộc đời.

Chuyên gia Cao Minh Hải đến từ Khoa Tâm lý học - Bệnh viện Tâm thần TP Hồ Chí Minh, đưa tới các thông điệp của ngày Sức khỏe Tâm thần thế giới 10/10 để nhấn mạnh ý nghĩa của việc được lắng nghe, được chia sẻ. Khi mỗi trải nghiệm được đón nhận bằng sự tôn trọng, mỗi tiếng nói được lắng nghe mà không phán xét, thì có thể cùng nhau tạo nên những thay đổi tích cực và thiết thực cho sức khỏe tâm thần.

TS. Mai Mỹ Hạnh - Phó Trưởng khoa Tâm lý học, Trường Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh - là chủ nhiệm nhóm nghiên cứu về đề tài khoa học xây dựng khóa học trực tuyến phòng chống xâm hại tình dục cho học sinh tiểu học tại địa bàn tỉnh Bình Dương (trước đây). Đến với Hội thảo, TS Mai Mỹ Hạnh cho biết, chị và nhóm nghiên cứu mong muốn gửi gắm thông điệp: Bảo vệ trẻ em không chỉ là giúp các em tránh khỏi những nguy cơ bị xâm hại mà còn là tạo dựng một môi trường để mỗi đứa trẻ được lớn lên trong sự an toàn cả về thể chất lẫn tinh thần, được tôn trọng và phát triển toàn diện. 

Từ kết quả nghiên cứu về thực trạng kỹ năng phòng tránh xâm hại tình dục của học sinh tiểu học, TS. Mai Mỹ Hạnh nhận thấy một vấn đề đáng quan tâm: Trẻ em có thể nhận biết được biểu hiện và các dấu hiệu có nguy cơ mất an toàn trong cuộc sống lẫn môi trường số, các em bước đầu lựa chọn được cách xử lý đúng qua các tình huống giả định, nhưng điều đó chưa đồng nghĩa với việc các em đã đủ kỹ năng để ứng phó khi đối diện với nguy cơ thực tế, nhất là trẻ em, học sinh nhỏ. Khoảng cách giữa nhận thức và hành vi ấy đặt ra yêu cầu phải đổi mới cách tiếp cận giáo dục, từ việc cung cấp kiến thức sang tạo cơ hội để trẻ được trải nghiệm, thực hành, luyện tập và từng bước hình thành năng lực tự bảo vệ. 

"Chúng tôi kỳ vọng công nghệ sẽ trở thành một phương tiện hỗ trợ giáo dục phòng ngừa, giúp kiến thức và kỹ năng tự bảo vệ đến gần hơn với trẻ em, giáo viên và phụ huynh" - TS. Mai Mỹ Hạnh cho biết. "Trong bối cảnh chuyển đổi số và xây dựng trường học thông minh, chúng tôi cho rằng việc bảo vệ trẻ em cần được mở rộng từ môi trường học đường truyền thống sang cả không gian mạng. Bởi ngày nay, những nguy cơ xâm hại trẻ em không chỉ xuất hiện qua các tiếp xúc trực tiếp mà còn có thể bắt đầu từ một lời mời kết bạn, một tin nhắn dụ dỗ, yêu cầu chia sẻ hình ảnh riêng tư hay những hành vi thao túng tâm lý trên môi trường trực tuyến. Điều đáng quan tâm là trẻ em có thể sử dụng công nghệ rất thành thạo nhưng chưa chắc đã đủ khả năng nhận diện nguy cơ, thiết lập ranh giới cá nhân và tìm kiếm sự trợ giúp khi gặp tình huống không an toàn" - chuyên gia tâm lý lưu ý thêm.

Trường học thông minh, trường học hạnh phúc và điểm tựa an toàn cho sự phát triển của trẻ em

TS. Cao Anh Tuấn cho rằng trường học thông minh không thể chỉ đánh giá bằng mức độ hiện đại của hạ tầng công nghệ, thiết bị hay các nền tảng học tập trực tuyến mà trên hết là môi trường giáo dục ở đó học sinh luôn được tôn trọng, được lắng nghe, được trang bị năng lực tự bảo vệ và được sự hỗ trợ kịp thời khi gặp khó khăn hoặc đối diện với nguy cơ xâm hại.

Công nghệ có thể làm cho trường học hiện đại hơn, nhưng chính sự an toàn, tính nhân văn và trách nhiệm của người làm giáo dục mới làm nên giá trị đích thực của trường học thông minh.

Những trẻ bị xâm hại dù xảy ra trong môi trường trực tiếp hay trực tuyến đều có thể để lại ảnh hưởng sâu sắc đến sức khỏe tâm thần, kết quả học tập và khả năng thiết lập các mối quan hệ xã hội. Vì vậy công tác bảo vệ trẻ em cần được tiếp cận toàn diện từ giáo dục phòng ngừa, nhận diện sớm nguy cơ, phát triển năng lực tự bảo vệ đến hỗ trợ tâm lý sau sang chấn và xây dựng mạng lưới phối hợp giữa gia đình, nhà trường và các lực lượng chuyên môn. Đặc biệt trách nhiệm bảo vệ trẻ em không chỉ được đặt lên vai chính trẻ em mà trẻ em cần được giáo dục kỹ năng tự bảo vệ, người lớn và các thể chế giáo dục phải giữ vai trò kiến tạo môi trường an toàn.

Tháng 10/2023, Sở Giáo dục - Đào tạo (GDĐT) TP Hồ Chí Minh đã ban hành Bộ tiêu chí "Trường học hạnh phúc" (Quyết định số 3442/QĐ-SGDĐT) gồm 18 tiêu chí thuộc 03 nhóm tiêu chuẩn: Con người; Dạy học và hoạt động giáo dục; Môi trường. Mỗi tiêu chí được đánh giá theo 03 mức (Cần cải thiện, Khá, Tốt), dựa trên khảo sát cảm nhận của người dạy và người học tại nhà trường. TP Hồ Chí Minh được Bộ Giáo dục và Đào tạo ghi nhận là địa phương đầu tiên trong cả nước triển khai bài bản việc xây dựng "Trường học hạnh phúc".

TS Mai Mỹ Hạnh chia sẻ quan điểm: "Một trường học hạnh phúc không phải là nơi học sinh lúc nào cũng vui vẻ, không có áp lực hay khó khăn, mà là nơi các em cảm thấy an toàn, được yêu thương, được tôn trọng, được là chính mình và có cơ hội phát triển mỗi ngày. Tôi rất tâm đắc với cách tiếp cận Trường học hạnh phúc của UNESCO, khi hạnh phúc không chỉ được nhìn nhận từ cảm xúc cá nhân mà còn được kiến tạo thông qua con người, quá trình giáo dục, môi trường và những giá trị nền tảng của nhà trường. Theo tôi, có ba giá trị đặc biệt quan trọng cần được quan tâm:

Trước hết là cảm giác an toàn, cả về thể chất lẫn tâm lý. Một đứa trẻ chỉ có thể an tâm học tập và phát triển khi không phải lo sợ bị bạo lực, bắt nạt, xâm hại, xúc phạm hay bị tổn thương về mặt tinh thần. Các em cần biết rằng khi gặp khó khăn, sẽ có người lớn đáng tin cậy sẵn sàng lắng nghe và bảo vệ mình, hỗ trợ mình vượt qua khó khăn. Môi trường học đường tạo dựng được cho các em cảm giác lạc quan, có niềm tin, có hy vọng khi chia sẻ những khó khăn mà mình đang gặp phải với thầy cô.

Thứ hai là cảm giác được yêu thương, tôn trọng và thuộc về một tập thể. Mỗi học sinh đều có nhu cầu được công nhận giá trị của bản thân, được chấp nhận những khác biệt và được kết nối tích cực với thầy cô, bạn bè. Đôi khi, hạnh phúc ở trường học bắt đầu từ những điều rất giản dị: một lời động viên của giáo viên, một người bạn sẵn sàng chia sẻ hay cảm giác ý kiến của mình được lắng nghe, ghi nhận và không bị phán xét.

Thứ ba là cảm giác có năng lực và được phát triển. Hạnh phúc không có nghĩa là trẻ được đáp ứng mọi mong muốn hoặc không phải đối diện với thử thách. Điều quan trọng là nhà trường giúp các em có cơ hội khám phá bản thân, được mắc lỗi, được sửa sai, được ghi nhận sự tiến bộ và từng bước hình thành niềm tin vào chính mình".

Kết nối với tinh thần, thông điệp của Hội thảo khoa học "Bảo vệ trẻ em trước nguy cơ xâm hại trong bối cảnh xây dựng trường học thông minh", TS Mai Mỹ Hạnh nhấn mạnh rằng bảo vệ trẻ em trước nguy cơ xâm hại chính là một phần không thể tách rời của hành trình xây dựng Trường học hạnh phúc. Thước đo ý nghĩa nhất của một trường học hạnh phúc không chỉ nằm ở những bộ tiêu chí hay thành tích đạt được, mà còn ở câu trả lời của mỗi đứa trẻ khi được hỏi: "Con có cảm thấy an toàn, được yêu thương và được là chính mình khi đến trường không?".

Bởi một ngôi trường hạnh phúc trước hết phải là nơi tuổi thơ được bảo vệ, những khác biệt được tôn trọng và mỗi đứa trẻ đều có cơ hội lớn lên trong sự tử tế. Trường học hạnh phúc không phải là nơi trẻ em luôn mỉm cười, mà là nơi các em vẫn cảm thấy an toàn, được yêu thương và được nâng đỡ ngay cả những lúc không vui.