Bệnh do phế cầu khuẩn ở trẻ em trước thách thức đa kháng thuốc

Các dữ liệu dịch tễ học trong Tọa đàm khoa học chia sẻ và cập nhật thông tin y khoa về bệnh do phế cầu khuẩn ở trẻ em diễn ra tại TP Hồ Chí Minh ngày 24/6 cho thấy vi khuẩn phế cầu đang tạo ra áp lực điều trị rất lớn đối với hệ thống nhi khoa tại Việt Nam.

GS.TS.BS Phan Trọng Lân, Viện trưởng Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương, Chủ tịch Hội Y học Dự phòng Việt Nam, chia sẻ: "Có những bệnh nếu chúng ta chờ đến khi vào viện mới quan tâm thì thường đã muộn, hoặc ít nhất là đã phải trả giá bằng rất nhiều lo lắng, chi phí và đôi khi là cả những hậu quả nặng nề cho trẻ. Bệnh do phế cầu khuẩn là một ví dụ như vậy vì vi khuẩn này là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây viêm phổi, viêm màng não và nhiễm khuẩn huyết ở trẻ em. Hiện nay, dưới tác động của ô nhiễm môi trường, đô thị hóa và tình trạng tự ý sử dụng kháng sinh, bức tranh dịch tễ của bệnh do phế cầu khuẩn đang trở nên phức tạp hơn."

Nguồn lây âm thầm và gánh nặng bệnh xâm lấn

Phế cầu khuẩn (Streptococcus pneumoniae) hiện là một trong những tác nhân hàng đầu gây viêm phổi mắc phải trong cộng đồng và nhiều bệnh xâm lấn (IPD) có thể đe dọa tính mạng như nhiễm khuẩn huyết và viêm màng não.

Dữ liệu giám sát tại Bệnh viện Nhi Đồng 1 và Nhi đồng 2 (TP Hồ Chí Minh) giai đoạn 2012 - 2021 cho thấy, phế cầu khuẩn chiếm 86,1% là tác nhân phổ biến nhất gây viêm màng não vi khuẩn ở trẻ dưới 5 tuổi, tiếp theo mới đến H. influenzae (7,6%) và vi khuẩn não mô cầu (6,3%).

Tại Bệnh viện Nhi Trung ương gia đoạn 2019 đến 2022, nghiên cứu trên 274 trẻ mắc IPD ghi nhận 24 ca tử vong, với 84,7% trong số đó là nhóm dưới 5 tuổi, tương ứng tỷ lệ tử vong khoảng 8,8%, tức cứ khoảng 11 trẻ mắc IPD thì có 1 trẻ không qua khỏi.

Theo PGS.TS.BS Cao Hữu Nghĩa, Trưởng Bộ môn Khoa học Y sinh, Viện Pasteur TP Hồ Chí Minh, hiện nay bệnh do phế cầu khuẩn là mối nguy ở nhóm trẻ nhũ nhi và trẻ dưới 5 tuổi và có thể gây bệnh nặng và biến chứng ở một số trẻ lớn hơn có bệnh nền nguy cơ cao. Do đó, việc nhận diện đúng nhóm nguy cơ ở từng độ tuổi đóng vai trò quan trọng, giúp định hướng các biện pháp phòng ngừa phù hợp để giảm gánh nặng bệnh tật cho trẻ.

Áp lực điều trị từ thực trạng đa kháng thuốc

Đi kèm sự gia tăng của những típ huyết thanh độc lực cao, nhiều bệnh viện tại Việt Nam ghi nhận việc điều trị bệnh do phế cầu khuẩn ngày càng gặp nhiều thách thức do vi khuẩn đã đề kháng với các kháng sinh phổ biến, thậm chí đa kháng thuốc.

Tại Bệnh viện Nhi Trung ương giai đoạn 2019 đến 2022, có 75,3% típ phế cầu gây bệnh xâm lấn đã đề kháng cephalosporin thế hệ ba, cùng tỷ lệ đề kháng rất cao với erythromycin và clindamycin. Các nghiên cứu tại Cần Thơ và Nghệ An cũng ghi nhận tỷ lệ đề kháng cao (hơn 90%) với nhiều nhóm kháng sinh thông dụng, phản ánh xu hướng đa kháng đang lan rộng.

Bác sĩ Chuyên khoa II Nguyễn Minh Tiến, Phó Giám đốc Bệnh viện Nhi Đồng Thành phố, chia sẻ: "Hàng năm, bệnh viện chúng tôi tiếp nhận các ca viêm phổi nặng, viêm tai giữa tái phát do phế cầu khuẩn, và cả những trường hợp viêm màng não. Có những bệnh nhi phải can thiệp ECMO. Điều ít cha mẹ nhận thức được là bệnh phế cầu khuẩn được ghi nhận ở nhiều nhóm tuổi khác nhau và khi trẻ đã mắc bệnh, lựa chọn điều trị có thể bị ảnh hưởng bởi tình trạng kháng kháng sinh ngày càng được ghi nhận."

Dưới góc nhìn y tế dự phòng, các chuyên gia nhận định việc tăng cường giám sát dịch tễ, quản lý lâm sàng và kiểm soát tình trạng tự ý sử dụng kháng sinh là những giải pháp then chốt nhằm hạ thấp gánh nặng bệnh tật do phế cầu khuẩn ở trẻ em. Sự dịch chuyển từ mô hình điều trị sang chủ động phòng ngừa được xem là phương án căn cơ để triệt tiêu các điều kiện phát sinh bệnh lý.

Hiện nay, định hướng phòng ngừa chủ động đã chính thức được cụ thể hóa bằng Quyết định 2780/QĐ-BYT của Bộ Y tế. Theo đó, lộ trình phòng ngừa bệnh phế cầu khuẩn được đưa vào Kế hoạch Tiêm chủng Mở rộng giai đoạn 2026 - 2028 nhằm từng bước giảm áp lực chi phí điều trị và bảo vệ sức khỏe cộng đồng một cách bền vững.