Biến động Trung Đông: Doanh nghiệp Việt ứng phó ra sao?

Tiến thoái lưỡng nan

Khó khăn của doanh nghiệp hiện nay không còn chủ yếu là thiếu đơn hàng, mà là thị trường ngày càng khó dự báo. Giá nguyên liệu, chi phí vận chuyển, tỷ giá và sức mua cùng biến động khiến việc xây dựng kế hoạch sản xuất, kinh doanh trở nên chông chênh. Trong bối cảnh xung đột Trung Đông tiếp tục phủ bóng lên thương mại toàn cầu, nhiều doanh nghiệp buộc phải đi từng bước thận trọng để giữ dòng tiền và đơn hàng.

Tại chương trình Cà phê Doanh nhân do Hiệp hội Doanh nghiệp TP Hồ Chí Minh vừa tổ chức, bà Lâm Thúy Ái, Tổng giám đốc Công ty cổ phần Mebifarm, cho biết nhiều doanh nghiệp sản xuất phụ thuộc lớn vào nguyên liệu nhập khẩu, có loại chiếm tới 70% đầu vào. Khi giá nhiên liệu, chi phí vận chuyển và tỷ giá cùng tăng, giá thành sản phẩm bị đẩy lên nhưng doanh nghiệp rất khó nâng giá bán vì sức mua chưa phục hồi đủ mạnh. Theo bà Ái, điều đáng lo không chỉ là chi phí tăng mà còn là không biết biến động sẽ kéo dài bao lâu để quyết định nhập nguyên liệu, mở rộng sản xuất hay giữ tiền mặt.

Ở lĩnh vực bao bì nhựa, ông Lê Hồng Triển, Giám đốc phụ trách thị trường nội địa Công ty TNHH Bao bì Vina Star, cho biết giá hạt nhựa đã tăng khoảng 40-45% theo giá dầu, buộc doanh nghiệp phải liên tục điều chỉnh giá sản phẩm. Tuy nhiên, tăng giá bán trong bối cảnh sức cầu còn yếu là quyết định đầy rủi ro. Doanh nghiệp vì thế rơi vào thế lưỡng nan: dự trữ nguyên liệu với giá cao để giữ đơn hàng hay giữ tiền mặt để tránh rủi ro giá quay đầu giảm. Theo ông Triển, chỉ cần quyết định sai, dòng tiền và lợi nhuận có thể bị ảnh hưởng lớn.

Ngành dệt may cũng chịu tác động kép. Ông Phạm Văn Việt, Tổng giám đốc Công ty Việt Thắng Jean, cho biết doanh nghiệp đang đối mặt với sức mua giảm trong khi giá nguyên liệu như vải, hóa chất tăng 8-18%, cùng chi phí vận chuyển và đầu vào khác tiếp tục tăng. Khi nguyên liệu chiếm 52-70% giá thành, biên lợi nhuận bị thu hẹp rất nhanh. Nhiều công ty vì vậy phải chia nhỏ đơn hàng, đa dạng hóa thị trường xuất khẩu để giảm rủi ro. Theo ông Nguyễn Ngọc Hòa, Chủ tịch HUBA, doanh nghiệp hiện rất khó khăn vì chi phí đầu vào tăng mạnh trong khi giá bán đầu ra vẫn phải giữ ổn định để giữ thị trường. Nhiều doanh nghiệp buộc phải tiết giảm chi phí, tận dụng hàng tồn kho và cân đối dòng tiền để duy trì hoạt động.

Sức ép lan rộng

Tác động của xung đột Trung Đông không dừng ở từng doanh nghiệp mà đang lan rộng sang logistics, năng lượng, xuất khẩu và triển vọng tăng trưởng của TP Hồ Chí Minh. Theo ông Nguyễn Khắc Hiếu, đại diện Sở Công Thương TP Hồ Chí Minh, mức độ bất định của thị trường năng lượng toàn cầu hiện rất cao do ảnh hưởng của xung đột địa chính trị. Giá xăng dầu tăng không chỉ làm tăng chi phí sản xuất mà còn kéo chi phí vận tải và giá hàng hóa đi lên, gây sức ép lên lạm phát và xuất khẩu.

Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu của khu vực TP Hồ Chí Minh mở rộng đạt khoảng 92,6 tỉ đô la Mỹ, chiếm gần 19,5% cả nước. Dù xuất khẩu trực tiếp sang Trung Đông không lớn, xung đột tại khu vực này vẫn tác động gián tiếp nhưng sâu rộng thông qua chi phí logistics và năng lượng, làm suy giảm sức cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam tại các thị trường xa như Mỹ và châu Âu. Bốn nhóm ngành chịu ảnh hưởng lớn gồm điện tử - máy tính và linh kiện, dệt may - da giày, nông sản - thủy sản và gỗ - nội thất. Theo các kịch bản cập nhật, mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu ban đầu khoảng 14% có thể phải điều chỉnh xuống khoảng 9% nếu tình hình không cải thiện sau quí 2.

Ở góc nhìn rộng hơn, ông Phạm Quang Vinh, cựu Đại sứ Việt Nam tại Mỹ, cho rằng tác động của các cuộc xung đột địa chính trị thường không chấm dứt ngay khi chiến sự dừng lại. Giá năng lượng, chi phí vận tải, bảo hiểm hàng hải và chuỗi cung ứng đều cần thời gian để ổn định trở lại. Những cú sốc về năng lượng thường lan sang lạm phát, lãi suất và tăng trưởng kinh tế toàn cầu. Vì vậy, ngay cả khi xung đột sớm hạ nhiệt, nền kinh tế vẫn có thể phải đi qua một giai đoạn chi phí cao và thị trường phục hồi chậm.

Trong chuỗi tác động ấy, logistics là mắt xích chịu cú đánh trực diện nhất. Ông Đào Trọng Khoa, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp dịch vụ logistics Việt Nam, nhận định Trung Đông là "điểm nghẽn chiến lược" của chuỗi cung ứng toàn cầu, nơi trung chuyển khoảng 25% lượng dầu thô vận chuyển bằng đường biển cùng nhiều hàng hóa thiết yếu. Việc gián đoạn tại các tuyến hàng hải quan trọng buộc nhiều hãng tàu phải đổi hướng, không ít tuyến phải đi vòng qua mũi Hảo Vọng, khiến thời gian vận chuyển kéo dài gấp 2-3 lần. Hệ quả là cước vận tải biển tăng 54-72%, bảo hiểm rủi ro chiến tranh tăng gấp 2-4 lần; chi phí bảo hiểm cho một tàu có thể lên tới 1 triệu USD. Khảo sát của VLA từ ngày 3 đến 11-3 cho thấy 89% doanh nghiệp bị ảnh hưởng từ trung bình đến nghiêm trọng.

Nhóm xăng dầu và gas chiếm khoảng 7,4% rổ CPI của thành phố, cho thấy áp lực lan tỏa lên mặt bằng giá là rất lớn. Ông Phạm Bình An, Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển TP Hồ Chí Minh, cho rằng nếu xung đột kéo dài, đây sẽ là kịch bản bất lợi cho kinh tế toàn cầu và Việt Nam. Tại TP Hồ Chí Minh, mục tiêu tăng trưởng trên 10% năm 2026 vẫn được giữ, nhưng các chỉ dấu đã kém tích cực hơn khi xuất khẩu dự báo giảm còn 5-6%, sản xuất công nghiệp chững lại, còn chi phí đầu vào tiếp tục gia tăng.

Điều mà xung đột Trung Đông phơi bày không chỉ là sự mong manh của chuỗi cung ứng, mà còn là giới hạn chịu đựng của doanh nghiệp trước các cú sốc chồng lấn. Trong một môi trường mà chi phí liên tục tăng nhưng đầu ra chưa thể tăng tương ứng, doanh nghiệp không còn nhiều lựa chọn ngoài việc bước chậm, nhìn kỹ và giữ thế cân bằng. "Dò đá qua sông" vì thế không còn là hình ảnh ví von, mà đã trở thành trạng thái vận hành rất thực của nhiều doanh nghiệp Việt Nam trong bối cảnh hiện nay.