Bộ luật Hình sự sửa đổi: Lấp khoảng trống pháp lý trước tội phạm số

Tám năm và bảy khoảng trống

Bộ luật Hình sự năm 2015 ra đời trong một bối cảnh khác. Lúc đó, lừa đảo qua không gian mạng còn là hiện tượng mới. Đơn cử như Deepfake chưa tồn tại, tiền số chưa được giao dịch phổ biến; Dữ liệu cá nhân chưa trở thành món hàng mua bán ngầm trên các chợ đen kỹ thuật số như hiện nay.

Trong những năm qua, thực tế công nghệ và các loại tội phạm liên tục thay đổi, trong khi luật vẫn áp dụng như cũ, đòi hỏi phải có sự cập nhật, sửa đổi để lấp các khoảng trống pháp lý.

Tại Tọa đàm chính sách do Văn phòng Bộ Công an tổ chức sáng 15/5/2026 tại Hà Nội, Thượng tá Ngô Đức Thắng, Phó Cục trưởng Cục Pháp chế và cải cách hành chính, tư pháp, Bộ Công an đã phác họa bức tranh thực trạng bằng bảy nhóm vướng mắc lớn sau hơn 08 năm thi hành Bộ luật Hình sự 2015.

Một số hành vi nguy hiểm mới chưa được quy định trong Bộ luật Hình sự, nên chưa bảo đảm tính bao quát, toàn diện. Ngay cả với những tội danh đã có trong luật, một số quy định mang tính nguyên tắc, nền tảng về tội phạm, đồng phạm, chuẩn bị phạm tội, tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ còn có cách hiểu khác nhau hoặc chưa thật sự đầy đủ để làm cơ sở thống nhất cho việc áp dụng trong điều tra, truy tố, xét xử. Cùng một vụ án, mỗi cơ quan tố tụng hiểu một cách, khiến tranh cãi kéo dài, cho tội phạm có thêm thời gian.

Luật chuyên ngành đã đổi, sửa Bộ luật Hình sự cần tăng tốc

Trong bảy nhóm vướng mắc, Thượng tá Ngô Đức Thắng nhấn mạnh thời gian qua, hệ thống pháp luật chuyên ngành ở nhiều lĩnh vực đã được sửa đổi rất lớn, trong khi Bộ luật Hình sự 2015 chưa cập nhật kịp thời các quy định mới này.

Cụ thể, Hiến pháp năm 2013 và yêu cầu hoàn thiện hệ thống pháp luật đặt ra nhiệm vụ phải rà soát, sửa đổi Bộ luật Hình sự để bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ, khả thi, phù hợp với các luật chuyên ngành mới được ban hành, sửa đổi trong các lĩnh vực dữ liệu, an ninh mạng, giao dịch điện tử, căn cước, ma túy, môi trường, tài chính, ngân hàng, đất đai, đầu tư.

Luật An ninh mạng, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân, Luật Giao dịch điện tử lần lượt được sửa đổi, cập nhật các khái niệm và hành vi mới phù hợp với thời đại số. Nhưng Bộ luật Hình sự lại chưa có điều khoản tương ứng đủ rõ. Kết quả là: luật chuyên ngành nhận diện được hành vi vi phạm, nhưng luật hình sự không đủ công cụ để xử lý đến tận gốc.

Khoảng trống pháp lý này còn lộ rõ hơn khi nhìn vào phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại. Phạm vi phải chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại chỉ là 33 tội, chủ yếu tập trung vào các nhóm tội về môi trường, kinh tế - chưa thực sự phù hợp với tình hình thực tiễn. Qua tổng kết, các nhóm tội về thuế, lao động, tài chính, bảo hiểm, các tội về tài sản như cho vay lãi nặng, lừa đảo chiếm đoạt tài sản; các tội về sử dụng đất đai cũng cần quy định về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại.

Bảy nhóm chính sách và một triết lý mới

Trước thực trạng đó, dự thảo Bộ luật Hình sự sửa đổi đề xuất 07 nhóm chính sách lớn, nhắm thẳng vào từng điểm nghẽn đã được nhận diện.

Với tội phạm công nghệ cao và không gian mạng - nhóm đang gây bức xúc xã hội mạnh nhất - định hướng sửa đổi là bổ sung tội danh mới, lấp các hành vi nguy hiểm còn bỏ trống, đồng thời luật hóa các cam kết quốc tế. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh tội phạm có tổ chức, tội phạm xuyên quốc gia, tội phạm mạng, rửa tiền, khủng bố, tham nhũng, môi trường ngày càng có tính liên quốc gia - đòi hỏi Việt Nam phải có cơ sở pháp lý đủ mạnh để hợp tác quốc tế về dẫn độ, tương trợ tư pháp hình sự, thu hồi tài sản và phối hợp điều tra, xử lý tội phạm.

Về hệ thống hình phạt, phạm vi áp dụng hình phạt tử hình còn rộng; ở một số tội danh, mức hình phạt tiền, phạt tù chưa tương xứng với tính chất nguy hiểm của hành vi; hình phạt tiền chưa theo kịp sự phát triển kinh tế, xã hội - đây là những bất cập sẽ được rà soát và điều chỉnh trong lần sửa đổi này.

Điểm mấu chốt nhất trong toàn bộ định hướng sửa đổi được Thượng tá Ngô Đức Thắng khái quát rõ ràng: xây dựng các quy định rõ ràng, khả thi, dễ áp dụng, hạn chế cách hiểu và áp dụng không thống nhất.

Mục tiêu cuối cùng được xác định tại tọa đàm là xây dựng một Bộ luật Hình sự nghiêm minh, nhân đạo, hiện đại, thống nhất, dễ áp dụng, đủ sức xử lý các loại tội phạm mới, đồng thời tạo môi trường pháp lý an toàn cho phát triển kinh tế - xã hội, đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế.