Bước mới trong quản lý công nghệ AI và robot tại Trung Quốc

Mỗi robot hình người sẽ được cấp 1 mã định danh riêng

Câu chuyện quản lý và kiểm soát an toàn đối với các robot hình người đang được giới chức nước Trung Quốc đặc biệt quan tâm. Mới đây, Trung Quốc vừa có động thái chưa từng có đó là cấp "mã định danh số" cho robot hình người sản xuất trong nước.

Theo kế hoạch mới được công bố, mỗi robot hình người sẽ được cấp 1 mã định danh riêng để phục vụ công tác quản lý trong suốt vòng đời hoạt động. Mã số này có thể hiểu như một "căn cước điện tử", giúp cơ quan chức năng có thể theo dõi thông tin của robot từ khi sản xuất, đưa vào sử dụng cho tới khi ngừng hoạt động hoặc tái chế.

Cụ thể, Bộ Công nghiệp và Công nghệ Thông tin Trung Quốc đã chính thức khởi động sáng kiến quốc gia mang tên Nền tảng dịch vụ quản lý vòng đời đầy đủ cho robot hình người.

Theo đó, mọi robot 2 chân có hình dáng giống con người và được vận hành bằng trí tuệ nhân tạo sản xuất trong nước sẽ được cấp một mã định danh duy nhất.

Nếu xảy ra tai nạn chẳng hạn khi một robot đột ngột mất thăng bằng, đổ ngã hoặc gây sự cố trong dây chuyền sản xuất toàn bộ dữ liệu hoạt động có thể được truy xuất ngay lập tức để xác định trách nhiệm. Điều này giúp giải quyết các vấn đề cốt lõi như an toàn, quản lý và quản trị, đồng thời đẩy nhanh quá trình ứng dụng và triển khai robot hình người.

Vì sao Trung Quốc chuẩn hóa định danh robot hình người?

Như vậy, nếu con người có căn cước công dân để quản lý danh tính và trách nhiệm pháp lý thì giờ đây, mỗi robot hình người tại Trung Quốc cũng tương tự như vậy. Chỉ khác là mã định danh số này dài 29 ký tự, được cấu thành từ 4 phần riêng biệt, kết hợp giữa chữ cái và chữ số, nhằm phục vụ công tác quản lý xuyên suốt nội địa và biên giới.

Cụ thể, cấu trúc mã định danh kỹ thuật số bao gồm: Mã quốc gia, gồm 2 ký tự, để theo dõi các lô hàng và giao dịch xuyên biên giới; Mã nhà sản xuất, có 4 ký tự, để xác định công ty chịu trách nhiệm sản xuất robot đó; 6 ký tự kế tiếp là mã mẫu sản phẩm, để xác định loại robot; Và cuối cùng là chuỗi seri phân biệt từng cá thể robot riêng biệt, gồm 17 ký tự.

Trung Quốc quyết định cấp "mã định danh số" cho robot hình người ở thời điểm này chủ yếu là giải pháp bảo đảm an toàn vận hành, hay là bước đi nhằm siết kiểm soát một ngành công nghiệp đang phát triển quá nóng?

Có thể nói ngành công nghiệp robot hình người của Trung Quốc đang trong giai đoạn phát triển nhanh chưa từng có. Tính đến hết năm 2025, nước này có hơn 140 nhà sản xuất robot hình người, tung ra thị trường 330 mẫu sản phẩm, chiếm hơn 90% tổng lượng sản phẩm của cả thế giới. Sản phẩm đa dạng và mỗi công ty lại sử dụng các quy tắc mã hóa khác nhau, khiến việc định danh robot trở nên khó khăn hơn.

Bên cạnh đó, robot hình người ngày càng được ứng dụng nhiều hơn vào sản xuất và đời sống, tiềm ẩn nhiều rủi ro về an toàn như quá nhiệt khi sạc và xả pin, va chạm giữa các bộ phận cơ khí hay mất kiểm soát, gây thương tích cho người và thiệt hại về tài sản.

Ngoài ra, khi xảy ra rủi ro thì thiếu bằng chứng để truy tìm nguồn gốc vấn đề, khó xác định ranh giới trách nhiệm của các chủ thể liên quan. Trước các thách thức đó, Trung Quốc trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới thống nhất quy tắc định danh cho robot hình người.

Quy tắc này như chiếc phanh và bảng điều khiển, không phải để kìm hãm bước đi của một ngành công nghiệp phát triển quá nóng mà để nó tiến xa hơn với nền tảng phát triển tiêu chuẩn hoá.

Khi robot không còn vô danh và mọi hoạt động đều có thể truy vết

Với người dân Trung Quốc, việc robot được gắn mã định danh có đồng nghĩa với việc họ sẽ yên tâm hơn khi robot bắt đầu xuất hiện trong bệnh viện, trường học hay các dịch vụ công cộng. Tuy nhiên, liệu còn tồn tại những lo ngại nào không?

Có thể thấy mã định danh điện tử đã biến robot từ những thiết bị "không xác định" thành những thực thể minh bạch, "có thể truy vết, kiểm soát và xác định trách nhiệm". Trong trường hợp xảy ra tai nạn, dữ liệu sẽ được truy xuất và phân tích để xác định nguyên nhân, từ đó thúc đẩy các nhà sản xuất cải tiến và ngăn ngừa các rủi ro tương tự tái diễn. Đây không chỉ đơn thuần là giải quyết vấn đề tâm lý cho người dùng mà là nền tảng để thử nghiệm và kiểm chứng liên tục về hiệu quả sản phẩm, từ đó đẩy nhanh quá trình thương mại hóa robot hình người.

Vấn đề đáng lo ngại hiện nay là giám sát robot bằng mã định danh giúp tăng truy xuất nguồn gốc và an toàn, nhưng nó cũng mở ra rủi ro quyền riêng tư nếu dữ liệu vận hành, vị trí, người sử dụng hoặc hành vi của robot bị thu thập quá mức.

Nếu mã định danh gắn với nhật ký hoạt động chi tiết, hệ thống có thể tiết lộ cách robot tương tác với con người và môi trường, làm tăng nguy cơ lộ dữ liệu nhạy cảm. Một cơ sở dữ liệu tập trung về robot có thể trở thành mục tiêu hấp dẫn cho truy cập trái phép, rò rỉ dữ liệu hoặc lạm dụng giám sát.

Hiện vẫn chưa có bộ quy tắc nào cho vấn đề này. Tuy nhiên, nếu dựa trên mã định danh, dữ liệu được phân loại và sắp xếp, làm rõ dữ liệu nào có thể được tổng hợp trên nền tảng và dữ liệu nào phải được xử lý cục bộ trong một vòng lặp khép kín. Điều này sẽ giúp trấn an người dùng rằng robot không chỉ đơn giản là "camera di động" đang giám sát đời sống của họ.

Có thể thấy, khi robot hình người ngày càng hiện diện nhiều hơn trong nhà máy, bệnh viện, trường học hay các không gian công cộng, câu chuyện không còn chỉ là công nghệ phát triển nhanh đến đâu, mà còn là con người sẽ quản lý và kiểm soát công nghệ đó như thế nào.

Việc Trung Quốc xây dựng hệ thống "mã định danh số" cho robot được xem là một bước đi sớm, nhằm tạo hành lang quản lý cho kỷ nguyên AI và robot thế hệ mới. Tuy nhiên, cùng với bài toán về an toàn và trách nhiệm pháp lý, các vấn đề liên quan đến quyền riêng tư, bảo mật dữ liệu hay giới hạn giám sát của công nghệ cũng sẽ tiếp tục là chủ đề rất được quan tâm trong thời gian tới.