Các nước ứng phó với rác thải

Rác thải thách thức hạ tầng đô thị

Những núi rác ngay giữa khu dân cư đang trở thành hình ảnh ngày càng quen thuộc tại Johannesburg, thành phố lớn nhất Nam Phi. Phía sau những bãi rác này không chỉ là câu chuyện vệ sinh đô thị, mà còn là một hệ thống thu gom quá tải, các bãi chôn lấp dần cạn chỗ và chi phí xử lý ngày một lớn. Johannesburg đang cho thấy điều gì xảy ra khi lượng rác của một đô thị tăng nhanh hơn hạ tầng dành cho nó?.

Những con dê tìm thức ăn giữa rác thải. Túi nylon, thức ăn thừa và phế liệu chất thành đống trên đường phố Johannesburg. Với bà Linda Makole, điều đáng lo nhất là những đứa trẻ vẫn phải sống và chơi giữa môi trường này.

Bà Linda Makole - người dân Johannesburg, Nam Phi cho biết: "Trẻ nhỏ không thể khỏe mạnh khi sống trong môi trường như thế này. Là cha mẹ, chúng tôi rất đau lòng. Theo tôi, khu vực này sẽ không bẩn đến vậy nếu cộng đồng cùng góp tiền thuê người có xe tới thu gom rác".

Công ty vệ sinh đô thị Pikitup đã xác định hơn 2.000 điểm đổ rác trái phép và dành 115 triệu rand, tương đương khoảng 6,4 triệu USD, trong năm tài khóa 2025-2026 để xử lý vấn đề. Nhưng tại một số khu vực, người dân cho biết, rác từng không được thu gom tới 4 tuần. Khi dịch vụ chính thức bị gián đoạn, những người có xe tải nhỏ bắt đầu nhận chở rác thuê. Vấn đề là không phải chuyến xe nào cũng đi tới nơi xử lý hợp pháp.

Bà Carmen Jordaan - Giám đốc Công ty Whole Earth Recycling chia sẻ: "Nếu chính quyền không thu gom rác, tất nhiên người dân sẽ gọi bất cứ ai có xe tới chở. Nhưng để vào bãi chôn lấp, họ phải đăng ký phương tiện, phải có giấy phép, quãng đường lại xa và còn phải trả phí theo tấn. Vì vậy, nhiều người chọn đưa rác tới khu Kya Sands".

Tại Kya Sands, rác đổ trái phép đã chất thành một quả đồi, lấn cả con đường phía trước. Bên cạnh đó, rác tiếp tục phủ xuống thung lũng trong khi những chuyến xe mới vẫn tìm tới. Nhưng ngay cả các điểm xử lý chính thức cũng đang chịu sức ép.

Ông Devon Steenkamp - Nghị viên Hội đồng Thành phố Johannesburg nêu ý kiến: "Các bãi chôn lấp đều đang tiến tới giới hạn sức chứa. Thành phố đang dần hết diện tích chôn lấp và không biết sẽ đưa rác đi đâu. Đây là hệ quả của việc thiếu quy hoạch từ trước và chưa chuẩn bị đầy đủ năng lực tái chế, xử lý rác".

Khi chỗ để chôn rác ngày càng ít, giữ vật liệu khỏi các bãi chôn lấp trở thành một phần của lời giải. Tại Whole Earth Recycling, giấy, nhựa và nhiều loại phế liệu được phân loại để quay trở lại chu trình sử dụng.

Bà Carmen Jordaan - Giám đốc Công ty Whole Earth Recycling nhận định: "Khách hàng thường hỏi liệu chúng tôi có thực sự tạo ra khác biệt không. Có chứ. Chúng tôi đang chuyển hơn 120 tấn rác mỗi tháng khỏi các bãi chôn lấp. Chúng tôi chỉ là một công ty nhỏ. Nếu có nhiều doanh nghiệp như vậy trên khắp thành phố, lượng rác phải chôn lấp có thể giảm đi rất nhiều".

Johannesburg đang phải tìm chỗ cho lượng rác của hôm nay, trong khi sức ép phía trước còn lớn hơn. Ngân hàng Thế giới World Bank dự báo lượng rác tại khu vực châu Phi hạ Sahara sẽ tăng 124% tới năm 2050, là tốc độ nhanh nhất thế giới. Và khi rác tăng nhanh hơn cả dân số và hạ tầng xử lý, câu hỏi không chỉ là thành phố còn bao nhiêu đất để chôn rác, mà là bao nhiêu trong số những thứ đang bị vứt đi có thể được giữ lại trong vòng quay kinh tế.

Johannesburg đang thiếu chỗ để chứa rác. Nhưng nhìn rộng hơn, vấn đề không chỉ nằm ở chỗ chứa. Bởi còn có khoản chi phí để thu gom, vận chuyển và xử lý. Và khi tiêu dùng tăng nhanh hơn hạ tầng, chi phí ấy ngày một lớn.

Ngân hàng Thế giới World Bank trong báo cáo What a Waste 3.0, công bố năm 2026, tính toán thế giới đã tạo ra 2,56 tỷ tấn rác đô thị trong năm 2022. Nếu giữ quỹ đạo hiện nay, lượng rác sẽ tăng khoảng 50%, lên 3,86 tỷ tấn vào năm 2050. Nguyên nhân World Bank chỉ ra rất rõ: đô thị hóa, thu nhập tăng và tiêu dùng tăng.

World Bank dự báo khu vực châu Phi hạ Sahara sẽ là khu vực có lượng rác tăng nhanh nhất thế giới tới năm 2050, tăng 124%, trong khi tỷ lệ thu gom hiện mới khoảng 31%. Nam Á đứng sau với mức tăng dự báo 99%. Như vậy, Johannesburg không phải một trường hợp biệt lập. Nó nằm đúng tại giao điểm của ba xu hướng: dân số đô thị tăng nhanh - lượng rác tăng nhanh và hạ tầng xử lý còn thiếu.

Điểm rất đáng chú ý là các nền kinh tế phát triển cũng không thoát khỏi bài toán này. Năm 2024, mỗi người dân ở Liên minh châu Âu EU tạo trung bình 517 kg rác đô thị, tăng 8% so với năm 2014. Một số nền kinh tế giàu nằm ngay trong nhóm tạo nhiều rác nhất như Áo: 782 kg/người; Đan Mạch: 755 kg/người; Bỉ: 699 kg/người.

Các nước ứng phó với rác thải

Khác biệt giữa các thành phố vì thế không chỉ nằm ở lượng rác họ tạo ra, mà ở khả năng bỏ tiền, công nghệ và hạ tầng để xử lý nó. Và từ đây, cùng một núi rác bắt đầu nhận được những câu trả lời rất khác nhau.

Tại Đức, câu trả lời trước hết là hạn chế đưa rác xuống lòng đất. Từ năm 2005, rác đô thị có khả năng phân hủy sinh học không còn được phép chôn trực tiếp mà phải qua xử lý. Song song với đó là hệ thống phân loại, tái chế và đốt rác thu hồi năng lượng.

Đến năm 2023, hơn 67% rác đô thị tại Đức được tái chế. Nước này cũng có 68 cơ sở đốt rác đô thị, với tổng công suất khoảng 19,6 triệu tấn mỗi năm. Nhiệt từ quá trình xử lý được tận dụng để sản xuất điện, hơi công nghiệp hoặc sưởi ấm. Nhưng xử lý tốt hơn chưa đồng nghĩa tạo ra ít rác hơn. Năm 2023, Đức vẫn phát sinh 48,9 triệu tấn rác đô thị.

Tại Nhật Bản, nơi quỹ đất đô thị cũng rất hạn chế, bài toán rác thải được giải trước hết bằng cách giảm tối đa lượng rác cuối cùng phải đưa tới bãi chôn lấp. Rác được phân loại, phần có thể tái chế sẽ được thu hồi, trong khi phần lớn rác còn lại được đốt để giảm thể tích, đồng thời thu hồi nhiệt và năng lượng. Theo Bộ Môi trường Nhật Bản, trong năm tài khóa 2024, lượng rác được chôn trực tiếp chỉ tương đương khoảng 0,8% tổng lượng rác đô thị.

Cách tiếp cận này đặc biệt rõ tại Tokyo, nơi chính quyền xác định bãi chôn lấp hiện nay tại Vịnh Tokyo là không gian cuối cùng có thể còn dành cho mục đích này trong khu vực cảng. Vì thế, kéo dài tuổi thọ của bãi chôn lấp cũng đồng nghĩa với bảo toàn một nguồn lực ngày càng đắt đỏ của thành phố: đó là diện tích đất.

Tại Singapore, bài toán lớn nhất lại là diện tích đất. Không còn diện tích trên đảo dành cho các bãi chôn lấp, Singapore đưa phần lớn rác có thể đốt tới 4 nhà máy biến rác thành năng lượng. Quá trình này giúp giảm thể tích rác tới 90%, đồng thời thu hồi nhiệt để phát điện. Nhưng công nghệ có thể làm núi rác nhỏ đi, chứ không khiến nó biến mất. Tro sau đốt và rác không thể đốt vẫn phải vận chuyển tới Semakau, bãi chôn lấp duy nhất của Singapore. Semakau từng được dự báo có thể sẽ đầy vào khoảng năm 2035, khiến Singapore phải tìm cách kéo dài tuổi thọ của bãi chôn lấp, trong đó có nghiên cứu tái sử dụng tro sau đốt. Áp lực vẫn rất lớn. Từ 1.260 tấn mỗi ngày vào năm 1970, lượng rác phải xử lý tại Singapore đã tăng hơn 7 lần.

Còn Hàn Quốc tìm cách tác động ngay từ đầu nguồn: người tạo nhiều rác hơn sẽ phải trả nhiều chi phí hơn. Rác sinh hoạt hỗn hợp được thu phí theo lượng thải ra, trong khi rác tái chế đã phân loại được thu gom miễn phí. Với rác thực phẩm, hệ thống có thể nhận diện hộ gia đình, cân lượng rác và tính phí trực tiếp theo khối lượng thải bỏ.

Mỗi nền kinh tế lại có một lời giải khác nhau đối với bài toán rác thải đô thị. Nhưng tất cả đều gặp cùng một giới hạn: nếu lượng rác tiếp tục tăng, xử lý tốt hơn vẫn chỉ là một nửa của lời giải.

Theo Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc UNEP, riêng chi phí trực tiếp để quản lý rác trên toàn cầu đã vào khoảng 252 tỷ USD trong năm 2020. Nếu tính thêm những tổn thất liên quan tới ô nhiễm, sức khỏe và khí hậu, hóa đơn thực tế lên tới khoảng 361 tỷ USD mỗi năm.

Nếu tiếp tục theo quỹ đạo hiện nay, UNEP tính toán chi phí ròng có thể tăng lên 640 tỷ USD mỗi năm vào năm 2050. Nhưng ở chiều ngược lại, trong kịch bản kinh tế tuần hoàn đầy đủ - giảm lượng rác ngay từ đầu, tăng tái sử dụng và tái chế - thế giới có thể chuyển sang lợi ích ròng khoảng 108,5 tỷ USD mỗi năm vào năm 2050.

Những con số trên cho thấy, rác thải thực chất không biến mất khi chúng ta bỏ nó vào thùng. Chi phí chỉ được chuyển sang hệ thống thu gom, đất đai, nhà máy xử lý, ngân sách đô thị. Vì thế, bài toán của các thành phố không thể chỉ là xử lý được bao nhiêu rác, mà còn phải là làm thế nào để tạo ra ít rác hơn và giữ nhiều vật liệu hơn trong vòng quay kinh tế.