Cần bảo vệ trẻ em ngay từ thiết kế nền tảng

Meta hầu tòa vì thiết kế gây nghiện

Có lẽ nhiều cha mẹ từng băn khoăn: Vì sao trẻ một khi đã cầm điện thoại thì rất khó rời mắt khỏi màn hình? Do trẻ chưa biết tự kiểm soát, hay bởi các nền tảng mạng xã hội được thiết kế để níu chân người dùng càng lâu càng tốt? Điều tưởng như chỉ là nỗi lo của mỗi gia đình giờ đây đã trở thành một vấn đề pháp lý tại Mỹ.

Một đứa trẻ mở Instagram để xem vài phút, rồi tiếp tục lướt vì những nội dung mới liên tục xuất hiện. Và nếu nền tảng biết điều gì khiến trẻ ở lại lâu hơn, rồi chủ động thiết kế để giữ các em ở lại, thì câu chuyện sẽ không còn đơn giản là "trẻ nghiện điện thoại". Đây cũng là nội dung đang được xem xét tại một phiên tòa lớn ở California. Chính quyền 29 bang của Mỹ đã kiện Meta, cho rằng Facebook và Instagram được tích hợp những tính năng khiến trẻ em muốn xem lâu hơn, dùng nhiều hơn. Cơ chế này được chính quyền các bang mô tả qua 3 bước: đó là thu hút - giữ chân - thu thập dữ liệu.

Vấn đề là khi người dùng là trẻ em, việc giữ các em ở lại lâu hơn có còn chỉ là một chiến lược kinh doanh, hay đã trở thành một hành vi gây hại?

California, Colorado, Kentucky và New Jersey là 4 bang dẫn đầu vụ kiện trong phiên tòa hiện tại. Các tiểu bang cáo buộc Meta gây hại đến sức khỏe tâm thần của thanh thiếu niên bằng cách cố tình thiết kế các tính năng khiến trẻ em nghiện nền tảng của mình. Họ cũng cho rằng Meta vi phạm luật liên bang bằng cách thường xuyên thu thập dữ liệu về trẻ em dưới 13 tuổi mà không có sự đồng ý của phụ huynh.

Ông Rob Bonta - Tổng Chưởng lý California, Mỹ cho biết: "Meta đã thiết kế và triển khai một sản phẩm nguy hiểm, với những tính năng mà họ biết sẽ dẫn đến việc trẻ em sử dụng quá mức, gây nghiện và có thể gây tổn hại đến sức khỏe tâm thần của trẻ, bao gồm lo âu, trầm cảm, các vấn đề về ám ảnh hình ảnh cơ thể, suy giảm khả năng học tập".

Các bang cho rằng đây không chỉ là vấn đề nội dung trên mạng xã hội. Trọng tâm của vụ kiện là chính cách nền tảng được thiết kế và mô hình kinh doanh dựa trên mức độ tương tác.

Ông Phil Weiser - Tổng Chưởng lý Colorado, Mỹ chia sẻ: "Meta biết rằng chiến lược kinh doanh của họ đang gây hại cho trẻ em".

Meta bác bỏ cáo buộc. Luật sư của công ty cho rằng, việc một số người gặp khó khăn khi sử dụng mạng xã hội không đồng nghĩa với nghiện, đồng thời cho rằng chưa có bằng chứng rõ ràng về mối liên hệ giữa việc sử dụng mạng xã hội và suy giảm sức khỏe tinh thần ở thanh thiếu niên. Meta cũng khẳng định đã đầu tư đáng kể vào các biện pháp bảo vệ trẻ em và thanh thiếu niên, kể cả trước khi các vụ kiện được đệ trình.

Điều khiến vụ kiện này đặc biệt không chỉ nằm ở những gì chúng ta nhìn thấy trên màn hình. Đằng sau đó còn là cách các nền tảng được xây dựng và những tác động của chúng đối với người dùng, đặc biệt là trẻ em. Vụ kiện này vì thế có thể sẽ không chỉ là chuyện Meta đúng hay sai. Quan trọng hơn, nó có thể giúp chúng ta hiểu rõ hơn điều gì đang thực sự xảy ra với trẻ em trên mạng xã hội và vì sao câu chuyện này lại đáng lo đến vậy.

Bà Nora Freeman Engstrom - Giáo sư Luật, Đại học Stanford nêu ý kiến: "Một số người đã dùng từ "mang tính sống còn" để mô tả vụ kiện này. Tôi cho rằng đó là một cách diễn đạt hoàn toàn hợp lý.

Điều tôi theo dõi ở phiên tòa này không chỉ là bên nào thắng hay thua, mà là những sự thật được phơi bày. Tôi nghĩ chúng ta sẽ hiểu rõ hơn về những gì trẻ em đã được tiếp xúc trên mạng, tác động của nó đối với các em và những người chịu trách nhiệm đã biết gì về những tác hại có thể xảy ra.

Vì vậy, tôi theo dõi phiên tòa này bởi những gì chúng ta có thể học được từ nó. Khi nghĩ về những vụ kiện lớn trong quá khứ, tôi nghĩ đến ngành thuốc lá và thuốc giảm đau nhóm opioid. Cả hai, theo những cách nhất định, đều đã tác động rất lớn đến cộng đồng. Và có thể lập luận rằng mạng xã hội cũng đã gây ra những tổn hại thực sự cho xã hội".

Lời kể từ những gia đình bị tổn thương

Những tranh luận tại tòa có thể sẽ còn kéo dài. Nhưng một con số trong chính nghiên cứu của Meta cũng cho thấy một góc nhìn đáng chú ý. Đó là 23% người dùng Instagram ở tuổi thanh thiếu niên cho biết, họ thường cảm thấy mình dành quá nhiều thời gian trên nền tảng này. Với những gia đình có con bị ảnh hưởng, câu chuyện này không chỉ nằm ở những con số hay tranh luận pháp lý. Nó đã ảnh hưởng trực tiếp đến chính những đứa trẻ của họ.

Bên ngoài tòa án, các gia đình mang theo ảnh và tên của những đứa trẻ mà họ cho rằng đã phải trả giá cho những rủi ro trên mạng xã hội. Những lời kể này đưa cuộc tranh luận từ thuật toán và thiết kế sản phẩm về những con người cụ thể. Các gia đình cho rằng, việc liên tục được đề xuất nội dung và duy trì tương tác đã khiến những vấn đề của con họ trở nên nghiêm trọng hơn.

Bà Julianna Arnold - Phụ huynh nạn nhân cho biết: "Coco mới 12 tuổi khi lần đầu mở Instagram vào năm 2017. Khi bước vào tuổi thiếu niên, con bé không thể rời mắt khỏi nền tảng. Việc lướt mạng trở thành trầm cảm, rồi thành sự lo âu mà con bé không thể thoát ra".

Một phần khác trong cáo buộc là Meta không chỉ bị cho là đã để trẻ em tiếp xúc với những nội dung nguy hiểm, mà còn không bảo vệ đầy đủ các em trước những nguy cơ trên chính nền tảng của mình.

Bà Mary Rodee - Phụ huynh nạn nhân bày tỏ: "Con trai tôi gần 16 tuổi khi tự sát, sau một cuộc tiếp xúc kéo dài 5 giờ với một tên tội phạm trưởng thành đội lốt một phụ nữ trẻ đẹp. Đó là kết quả tất yếu của một hệ thống bảo vệ các tập đoàn thay vì trẻ em".

Bà Shannon Heacock - Phụ huynh nạn nhân cho rằng: "Đây không phải là một tai nạn. Con trai tôi không tự kết liễu đời mình. Con trai tôi đã bị giết. Đây là một lựa chọn có chủ ý trong cách thiết kế. Một công ty xây dựng nền tảng của mình để tối đa hóa mức độ tương tác của trẻ em, khiến các em liên tục nhấp chuột, hết lần này đến lần khác, bất chấp sự an toàn của các em".

Đây là những cáo buộc và lời kể của các gia đình, trong khi trách nhiệm pháp lý của Meta vẫn đang được tòa án xem xét. Phiên tòa dự kiến kéo dài từ 6 đến 8 tuần. Mark Zuckerberg, người đứng đầu Instagram Adam Mosseri cùng các lãnh đạo và cựu nhân viên Meta dự kiến sẽ ra làm chứng.

Nếu Meta bị xác định phải chịu trách nhiệm, tòa có thể yêu cầu công ty thay đổi cách Facebook và Instagram vận hành, bên cạnh các khoản phạt tài chính cao nhất có thể lên tới 1.400 tỷ USD, gần bằng tổng giá trị vốn hóa của Meta trên Phố Wall.

Cần bảo vệ trẻ em ngay từ thiết kế nền tảng

Phiên tòa này tập trung vào Facebook và Instagram, nhưng câu hỏi về trách nhiệm bảo vệ trẻ em không chỉ dành cho những nền tảng đó. Vấn đề còn mở rộng sang những nền tảng mới hơn như Threads, nơi cũng sử dụng các cơ chế đề xuất nội dung và duy trì tương tác.

Ở Việt Nam, Threads đang trở thành một không gian trò chuyện mới của nhiều bạn trẻ. Chỉ từ một bài đăng, người dùng có thể tiếp tục xem hàng loạt nội dung và cuộc thảo luận được hệ thống gợi ý. Threads chưa thay thế những mạng xã hội lớn, nhưng đang mở rộng nhanh, nhất là trong nhóm người dùng trẻ và nhân viên văn phòng.

Như vậy là thuật toán không chỉ quyết định người dùng xem bao lâu, mà còn quyết định họ nhìn thấy điều gì. Với trẻ em, nếu thiếu những hàng rào bảo vệ phù hợp, các em có thể bị dẫn tới nội dung tiêu cực, nguy hiểm hoặc không phù hợp với lứa tuổi. Bởi mỗi lượt xem, lượt thích hay bình luận đều có thể trở thành dữ liệu để hệ thống tiếp tục đề xuất nội dung tương tự và giữ người dùng ở lại lâu hơn. Vì thế, câu hỏi đặt ra không chỉ là trẻ cần sử dụng mạng xã hội như thế nào, mà còn là các nền tảng phải được thiết kế ra sao để bảo vệ trẻ ngay từ đầu hay chỉ được bổ sung sau sức ép của dư luận và cơ quan quản lý?