Cảnh báo 4 nhóm trẻ nguy cơ cao thiếu sắt: phớt lờ đi kèm hệ lụy

Các chuyên gia cảnh báo, có 4 nhóm trẻ đặc biệt dễ thiếu sắt, phụ huynh cần nhận diện sớm để can thiệp kịp thời.

Trẻ lười ăn, ăn ít thịt cá - nhóm nguy cơ hàng đầu

Nhiều khảo sát dinh dưỡng cho thấy khẩu phần của trẻ Việt Nam còn thiếu đa dạng, bữa ăn thiên về cơm, cháo, mì; thịt đỏ và cá - nguồn sắt giàu giá trị - thường bị "lui về sau". Thịt đỏ (bò, heo), gia cầm và cá cung cấp sắt heme, là dạng sắt cơ thể hấp thu tốt nhất; trong khi đa số sắt từ rau, ngũ cốc là sắt non-heme hấp thu kém hơn rõ rệt.

Sắt heme không chỉ có tỷ lệ hấp thu cao hơn 2-3 lần so với sắt non-heme mà còn giúp "kéo theo" sắt non-heme trong cùng bữa ăn được hấp thu tốt hơn. Ngược lại, ở rau và ngũ cốc nguyên hạt còn có phytate, chất xơ… có thể cản trở hấp thu sắt non-heme, khiến trẻ càng khó đạt đủ nhu cầu sắt nếu bữa ăn thiếu thịt cá.

Để dễ hình dung, một khẩu phần nhỏ khoảng 50g thịt bò nạc có thể giúp cơ thể hấp thu lượng sắt tương đương gần 1kg một số loại rau giàu sắt, tùy loại và cách chế biến. Trong thực tế, rất ít trẻ có thể ăn đủ lượng rau lớn như vậy mỗi ngày, nhất là trẻ nhỏ biếng ăn. Do đó, nếu trẻ chủ yếu ăn cháo trắng, mì, bún, rau; ít hoặc gần như không ăn thịt cá, nguy cơ thiếu sắt là rất lớn ngay cả khi cân nặng vẫn ổn định.

Theo bác sĩ nhi khoa Lương Thành Trung, cố vấn nội dung y khoa trên ferrolip.vn, có nhiều bằng chứng khoa học cho thấy việc khẩu phần ăn ít/không có thịt cá có thể làm gia tăng nguy cơ thiếu sắt ở trẻ em:

- Tổng hợp 13 nghiên cứu trên trẻ em theo chế độ ăn chay, không ăn thịt/cá ghi nhận tỷ lệ thiếu sắt lên tới 73%, cao hơn rõ rệt so với nhóm trẻ có khẩu phần ăn đầy đủ.

- Tại Việt Nam, một nghiên cứu năm 2024 cho thấy: trẻ không ăn thịt cá có nguy cơ thiếu máu cao hơn 1,88 lần so với nhóm trẻ ăn đủ thịt cá.

Trẻ bú mẹ hoàn toàn hoặc một phần sau 4-6 tháng

Sữa mẹ là nguồn dinh dưỡng tốt nhất cho trẻ, song hàm lượng sắt trong sữa mẹ vốn thấp, trẻ chủ yếu dựa vào lượng sắt dự trữ có từ giai đoạn thai kỳ. Sau khoảng 4 tháng, lượng dự trữ này giảm dần, nếu trẻ vẫn bú mẹ là chính mà chưa được ăn dặm với thực phẩm giàu sắt, nguy cơ thiếu sắt tăng lên đáng kể.

Các tổ chức y tế và Viện Dinh dưỡng khuyến cáo, từ 6 tháng tuổi nên cho trẻ ăn dặm đầy đủ và đa dạng, ưu tiên các nguồn giàu sắt như thịt, cá, trứng, các sản phẩm bổ sung sắt.

Trẻ sinh non, nhẹ cân

Trẻ sinh non (trước 37 tuần) hoặc nhẹ cân khi sinh thường có lượng sắt dự trữ thấp hơn, trong khi tốc độ tăng trưởng sau sinh lại rất nhanh, dẫn đến "mất cân đối" giữa nhu cầu và dự trữ sắt. Một số hướng dẫn chuyên môn khuyến nghị bổ sung sắt sớm cho trẻ sinh non, thường từ vài tuần tuổi, với liều theo cân nặng và thời gian kéo dài đến khoảng 12 tháng, tùy tình trạng xét nghiệm.

Trẻ uống nhiều sữa tươi

Sữa tươi có ưu điểm giàu đạm, canxi, nhưng lại nghèo sắt và có thể làm giảm hấp thu sắt từ thực phẩm khác nếu trẻ uống quá nhiều.

Khi trẻ uống quá nhiều sữa (thường trên 700-800 ml mỗi ngày) dễ bỏ bữa, ăn ít thịt cá và rau, khiến khẩu phần càng thiếu sắt và các vi chất khác. Vì vậy, các chuyên gia dinh dưỡng khuyến cáo cha mẹ cần giới hạn lượng sữa phù hợp theo tuổi của trẻ.

Thiếu sắt: hệ lụy không chỉ là "da xanh"

Theo Viện Dinh dưỡng Quốc gia, thiếu máu - phần lớn do thiếu sắt - vẫn là vấn đề sức khỏe cộng đồng ở trẻ dưới 5 tuổi Việt Nam, với tỷ lệ gần 20% và cao hơn ở một số vùng khó khăn. Đáng nói, các nghiên cứu chỉ ra rằng những tổn thương về não bộ và nhận thức do thiếu sắt trong giai đoạn vàng (dưới 5 tuổi) thường không thể hồi phục hoàn toàn ngay cả khi trẻ được bổ sung bù sau đó. Đây chính là lý do các chuyên gia nhấn mạnh việc nhận diện sớm và bổ sung dự phòng thay vì đợi đến khi có triệu chứng.

Tin tốt là thiếu sắt có thể phòng ngừa và điều trị hiệu quả nếu được phát hiện sớm: xây dựng chế độ ăn đa dạng, tăng cường thực phẩm giàu sắt heme; sử dụng thực phẩm tăng cường sắt; bổ sung sắt dự phòng hoặc theo chỉ định của bác sĩ khi cần thiết; đồng thời cha mẹ chủ động đưa trẻ đi khám khi có dấu hiệu mệt mỏi, biếng ăn kéo dài.