Cảnh báo nguy cơ thảm họa sông băng tại dãy Alps

Trận lũ quét nghiêm trọng tại khu vực biên giới Nepal -  Trung Quốc xảy ra hôm 26/8 vừa qua đang làm dấy lên cảnh báo về nguy cơ gia tăng các thảm họa liên quan đến sông băng tại các vùng núi cao ở châu Âu, trong bối cảnh biến đổi khí hậu khiến băng tan nhanh và tầng đất đóng băng vĩnh cửu suy yếu.

Giới chức Nepal nghi ngờ trận lũ quét có thể bắt nguồn từ hiện tượng hồ băng vỡ hoặc sụp đổ sông băng tại khu vực Himalaya. Theo các chuyên gia, những hiện tượng tương tự cũng có thể xảy ra tại dãy Alps, đặc biệt những khu vực có độ cao khoảng 2.500-3.000 m, trong đó có một số vùng thuộc Pháp, Italy, Áo và Thụy Sĩ, được đánh giá là những nơi có nguy cơ cao. Khi kết hợp với các hiện tượng thời tiết cực đoan như nắng nóng kéo dài hoặc mưa lớn, khả năng xảy ra các thảm họa tự nhiên liên quan đến băng và sườn núi có thể tăng lên.

Nhà băng hà học Olaf Eisen, Giáo sư tại Viện Nghiên cứu biển và vùng cực Alfred Wegener và Đại học Bremen của Đức, cho rằng biến đổi khí hậu đang làm thay đổi đáng kể trạng thái ổn định của các sông băng tại châu Âu. Theo ông, dù sụp đổ sông băng có thể là một phần của các quá trình tự nhiên mang tính chu kỳ, các hiện tượng này đang ngày càng chịu tác động rõ hơn từ xu hướng Trái Đất nóng lên do hoạt động của con người.

Thụy Sĩ là một trong những quốc gia chứng kiến tốc độ suy giảm sông băng đặc biệt rõ rệt. Theo Đài Phát thanh và Truyền hình Thụy Sĩ (SRF), khoảng 1.000 sông băng đã biến mất tại nước này kể từ năm 1850. Tổng cộng, khoảng 1.000 km² diện tích từng được băng bao phủ đã mất lớp băng.

Một trường hợp đang được theo dõi chặt chẽ là sông băng Weisshorn East. Trong những ngày gần đây, khu vực này đã ghi nhận 3 vụ sụp đổ nhỏ. Ông Frederic Imboden, Thị trưởng Randa - địa phương giáp sông băng - cho biết Weisshorn East đã được theo dõi trong nhiều năm và thường xuyên xuất hiện chuyển động với mức độ khác nhau. Theo ông, có khả năng vài trăm nghìn mét khối băng có thể tách ra khỏi sông băng.

Hiện chưa có nguy cơ trực tiếp đối với cư dân địa phương. Tuy nhiên, nhằm bảo đảm an toàn, một số tuyến đường đi bộ đường dài và đường dành cho xe đạp trong khu vực đã được đóng cửa.

Các chuyên gia cho rằng một trong những yếu tố đáng lo ngại nhất là sự tan chảy của tầng đất đóng băng vĩnh cửu, hay permafrost, tại những vùng núi cao trước đây duy trì nhiệt độ dưới 0 độ C trong thời gian dài. Permafrost được hiểu là lớp đất, đá hoặc trầm tích duy trì trạng thái đóng băng liên tục trong ít nhất 2 năm. Theo Giáo sư Eisen, khi nhiệt độ tăng, tầng đất đóng băng vĩnh cửu bắt đầu tan, đồng thời sông băng có thể tan từ phần đáy. Khi đó, khối băng không còn bám chắc vào nền địa chất như trước và độ ổn định giảm xuống.

Trong một số trường hợp, các nhà khoa học còn quan sát thấy những túi nước hình thành bên dưới sông băng, ngay cả khi phần đầu sông băng vẫn còn đóng băng. Nếu gặp đợt nắng nóng hoặc mưa lớn, lượng nước này có thể tạo ra áp lực rất lớn. Khi áp lực vượt quá khả năng chịu đựng của khối băng phía trước, phần băng vốn còn đóng cứng có thể bị phá vỡ. Theo ông Eisen, trong những tình huống như vậy, một khối lượng lớn băng có thể bị giải phóng trong thời gian rất ngắn, làm gia tăng nguy cơ sụp đổ nghiêm trọng.

Một trong những thảm họa điển hình xảy ra năm 2022 tại sông băng Marmolada ở dãy Dolomites, miền Bắc Italy. Một khối băng lớn bất ngờ tách khỏi sông băng và lao xuống sườn núi, khiến 11 người leo núi thiệt mạng. Sự cố Marmolada đã trở thành lời cảnh báo rõ ràng về những rủi ro mới tại các vùng núi cao trong điều kiện khí hậu ấm lên. Các chuyên gia cho rằng các đợt nhiệt cực đoan có thể thúc đẩy quá trình tan băng từ bề mặt và phía dưới, trong khi mưa lớn làm tăng lượng nước thấm vào các khe nứt, từ đó làm suy yếu cấu trúc của sông băng.

Không chỉ sông băng, các sườn núi từng được "gia cố" tự nhiên bởi băng vĩnh cửu cũng có thể trở nên kém ổn định khi nhiệt độ tăng. Điều này làm gia tăng nguy cơ đá lở, sạt lở đất và các dòng vật liệu hỗn hợp gồm băng, đá và bùn. Trong bối cảnh đó, công tác giám sát đang trở thành một trong những biện pháp quan trọng để giảm thiểu rủi ro. Tại nhiều khu vực thuộc dãy Alps, các nhà khoa học và chính quyền địa phương sử dụng thiết bị đo chuyển động, hệ thống định vị và quan sát từ xa để phát hiện những thay đổi bất thường của sông băng và sườn núi. Việc đóng cửa đường mòn hoặc hạn chế tiếp cận những khu vực có nguy cơ cao, như tại Weisshorn East, được xem là biện pháp phòng ngừa cần thiết khi chưa thể dự báo chính xác thời điểm một khối băng lớn có thể tách ra.

Giáo sư Eisen nhấn mạnh "bảo vệ khí hậu cũng chính là bảo vệ sông băng", bởi mỗi phần mười độ C giảm được trong mức tăng nhiệt trung bình toàn cầu đều có ý nghĩa. Nếu nhiệt độ trung bình có thể giảm trở lại trong dài hạn, các sông băng về lý thuyết có khả năng thích nghi và tăng trưởng trở lại. Trong khi đó, xu hướng hiện nay vẫn cho thấy nhiều sông băng tại châu Âu đang tiếp tục thu hẹp. Điều này không chỉ làm thay đổi cảnh quan dãy Alps mà còn tác động đến nguồn nước, du lịch, hệ sinh thái và mức độ an toàn của các cộng đồng sinh sống tại vùng núi.