Cây sen mở hướng phát triển nông nghiệp đa giá trị

Với lợi thế thích nghi tốt trên nhiều loại đất, đặc biệt là vùng đất trũng, cây sen đã được khai thác theo hướng đa giá trị. Từ hoa, lá, hạt, ngó đến củ sen, hầu hết các bộ phận của cây đều có thể được khai thác, chế biến thành những sản phẩm phục vụ đời sống. Không chỉ có giá trị kinh tế, những đầm sen còn tạo nên cảnh quan đặc trưng, góp phần làm phong phú sản phẩm du lịch nông nghiệp tại nhiều địa phương. Từ thực tế đó, trong những năm qua, Trung tâm Khuyến nông Hà Nội đã phối hợp triển khai nhiều mô hình, dự án, đề án liên quan đến cây sen, góp phần định hướng trong phát triển kinh tế, nâng cao thu nhập cho người dân.

Nâng cao hiệu quả sản xuất gắn với du lịch trải nghiệm

Dự án "Xây dựng mô hình sản xuất sen gắn với xây dựng nhãn hiệu và phát triển du lịch sinh thái tại một số tỉnh Đồng bằng sông Hồng giai đoạn 2025-2026" do Trung tâm Khuyến nông Quốc gia là cơ quan chủ quản, Trung tâm Khuyến nông Hà Nội chủ trì thực hiện. Mục tiêu của Dự án nhằm hình thành một số vùng sản xuất hoa sen chất lượng cao; xây dựng nhãn hiệu cho sản phẩm sen, kết nối tiêu thụ gắn với phát triển các hoạt động tham quan trải nghiệm, du lịch sinh thái.

Với vai trò đơn vị chủ trì, Trung tâm Khuyến nông Hà Nội phối hợp với các địa phương khảo sát điều kiện đất đai, diện tích, lựa chọn điểm và hộ tham gia. Trong 2 năm, dự án đã xây dựng 3 mô hình với tổng diện tích 22,5ha, có 18 hộ dân tham gia tại Hà Nội và Hưng Yên. Các giống sen được lựa chọn đưa vào mô hình gồm: Sen mặt bằng, Sen hồng Đồng tháp, Sen Ánh Hồng, Sen Super, Sen Quan Âm trắng và Sen Bách diệp hồng. Qua quá trình triển khai theo dõi mô hình cho thấy các giống sen có tỷ lệ sống khá cao, khả năng thích nghi tốt. Năm 2025, tỷ lệ sống đạt 90-93%; năm 2026 đạt khoảng 90%. Một số chỉ tiêu sinh trưởng ban đầu năm 2026 chậm hơn năm trước, song cây vẫn phát triển phù hợp. Các chỉ tiêu về khả năng che phủ tiếp tục được theo dõi để có đánh giá đầy đủ. Đáng chú ý, hiệu quả kinh tế của mô hình bước đầu vượt mục tiêu dự án.

Tại Hà Nội, lợi nhuận thu được từ các mô hình bình quân đạt từ 251,4 -270,8 triệu đồng/ha/năm; tại Hưng Yên đạt 253,4 triệu đồng/ha/năm. Hiệu quả kinh tế cao hơn bình quân từ 32,2-36,3% so với sản xuất đại trà tại địa phương.

Việc lựa chọn nhiều giống sen có thời gian sinh trưởng và cho hoa khác nhau cũng giúp kéo dài thời gian thu hoạch. Trong khi một số giống như Super, Ánh Hồng, Bách Diệp, Hồng Đồng Tháp và Mặt Bằng thường tàn dần vào cuối tháng 8 đến tháng 9, giống Quan Âm có thể tiếp tục cho hoa đến tháng 10-11. Đây là lợi thế để khai thác thị trường trái vụ. Nếu trong chính vụ, giá hoa sen khoảng 3.000-4.000 đồng/bông thì từ tháng 9 đến tháng 11, hoa sen Quan Âm có thể đạt 6.000-8.000 đồng/bông. Việc kéo dài thời gian thu hoạch thêm 2-3 tháng giúp tăng số lứa thu hái, nâng giá trị trên cùng diện tích.

Theo ông Nguyễn Văn Tân - Giám đốc Hợp tác xã Trà sen Tân An (xã Hòa Xá, TP. Hà Nội) cho biết "Mục tiêu của mô hình là hình thành vùng sản xuất hoa sen chất lượng cao, gắn sản xuất với xây dựng nhãn hiệu, chế biến sản phẩm và phát triển du lịch sinh thái; từng bước nâng cao giá trị kinh tế của cây sen, tạo sinh kế cho người dân."

Bên cạnh giá trị từ sản xuất, cảnh quan đầm sen cũng là lợi thế để phát triển du lịch nông nghiệp. Những vùng sen rộng, có cảnh quan đẹp không chỉ tạo điểm nhấn cho không gian nông thôn mà còn có thể trở thành địa điểm tham quan, chụp ảnh, trải nghiệm thu hoạch và tìm hiểu quy trình sản xuất, chế biến các sản phẩm từ sen.

Khuyến nông đồng hành cùng người dân

Tại Hà Nội, để các mô hình phát huy hiệu quả, Trung tâm Khuyến nông Hà Nội đã chú trọng hỗ trợ người dân từ khâu sản xuất đến quảng bá, kết nối tiêu thụ sản phẩm. Các lớp tập huấn kỹ thuật, hội nghị tham quan mô hình và hoạt động trao đổi kinh nghiệm được tổ chức nhằm giúp người dân nắm vững quy trình canh tác, chủ động áp dụng vào điều kiện thực tế tại địa phương.

Trong khuôn khổ Dự án, 6 lớp tập huấn với 120 lượt người tham gia được tổ chức cho các hộ trực tiếp thực hiện mô hình. Bên cạnh đó, 6 lớp tập huấn nhân rộng thu hút 180 người, cùng 3 hội nghị tham quan mô hình với 150 lượt người tham dự. Đây là cơ hội để các hộ sản xuất tiếp cận kỹ thuật, trao đổi kinh nghiệm và tìm hiểu khả năng áp dụng mô hình tại địa phương mình.

Song song với chuyển giao kỹ thuật, hoạt động xây dựng thương hiệu và kết nối tiêu thụ cũng được chú trọng. 5 hội nghị xây dựng quy chế, kết nối tiêu thụ được tổ chức tại Hà Nội và Hưng Yên, tạo điều kiện để các hợp tác xã, hộ sản xuất trao đổi về phương thức tổ chức sản xuất và tìm kiếm cơ hội liên kết với thị trường. Dự án đã hỗ trợ 7.750 túi bao bì sản phẩm sen, góp phần nâng cao hình ảnh, nhận diện và khả năng quảng bá sản phẩm của các HTX. Đồng thời phát hành 7.500 tờ gấp, xây dựng 02 pano giới thiệu mô hình và 02 video về quy trình sản xuất, thu hái, bảo quản, chế biến sản phẩm từ sen. Đây là các công cụ thiết thực phục vụ công tác tuyên truyền, tập huấn và nhân rộng kết quả dự án.

Theo ông Đăng Văn Ngoạn - Phó Giám đốc Hợp tác xã Hoa sen Vân Đài (xã Hồng Minh, tỉnh Hưng Yên) cho biết: "Điều chúng tôi thấy rõ nhất là hiệu quả của mô hình không chỉ nằm ở sản lượng hoa hay hạt sen, mà ở việc khai thác đồng thời nhiều giá trị."

Vai trò của Trung tâm Khuyến nông Hà Nội còn thể hiện ở việc đưa hoạt động kết nối tiêu thụ vào quá trình xây dựng mô hình. Công ty Cổ phần Dược phẩm quốc tế CODY đã kết nối, thu mua toàn bộ hoa sen Bách Diệp hồng ướp trà cho bà con. Doanh nghiệp cũng đang phối hợp với các xã hình thành vùng nguyên liệu gần 100ha, hỗ trợ giống, hướng dẫn người dân áp dụng tiến bộ kỹ thuật và bao tiêu sản phẩm đầu ra. Việc liên kết này không chỉ giúp người dân yên tâm mở rộng diện tích trồng sen mà còn góp phần hình thành vùng nguyên liệu ổn định, bảo đảm chất lượng phục vụ chế biến các sản phẩm từ sen, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp, phát triển kinh tế địa phương theo hướng hiện đại, bền vững.

Bà Đặng Thị Tám (xã Hoà Xá, TP. Hà Nội chia sẻ: "Qua các lớp tập huấn, chúng tôi nắm vững quy trình trồng, chăm sóc và thu hoạch sen đúng kỹ thuật, từ đó nâng cao năng suất và hiệu quả sản xuất.

Từ kết quả các mô hình có thể thấy cây sen không chỉ đem lại nguồn thu từ hoa và hạt mà còn tạo dư địa phát triển nhiều hoạt động kinh tế trên cùng diện tích. Khi được tổ chức bài bản, cây sen có thể trở thành một trong những đối tượng cây trồng góp phần đa dạng hóa sản xuất nông nghiệp, nâng cao thu nhập và tạo thêm sinh kế cho người dân nông thôn.

* Bài viết có sự phối hợp của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội