Chàng trai người Mường giữ giống gà chín cựa giữa đất Tổ

Nhắc đến vùng đất Tổ Phú Thọ, bên cạnh những giá trị lịch sử – văn hóa linh thiêng gắn với cội nguồn dân tộc, người ta còn nhớ đến một giống gà đặc biệt đã đi vào truyền thuyết: gà chín cựa. Từ câu chuyện Sơn Tinh – Thủy Tinh trong kho tàng dân gian, gà chín cựa không chỉ là vật phẩm sính lễ mà còn là biểu tượng của sự sung túc, may mắn và quyền quý. Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều giống bản địa dần mai một, tại chính vùng đất này vẫn có những con người âm thầm gìn giữ, phát triển giống gà quý ấy.

Sinh ra và lớn lên trên mảnh đất Phú Thọ, Nguyễn Văn Đức từ nhỏ đã quen với hình ảnh chuồng gà sau nhà. Tuy nhiên, phải đến nhiều năm trước, khi được tiếp cận được một số cá thể gà chín cựa thuồn chủng còn sót lại trong dân, anh Nguyễn Văn Đức mới thực sự bị cuốn hút bởi giống gà đặc biệt này. "Không chỉ là chuyện làm kinh tế, tôi nghĩ nếu mình không nuôi, không giữ thì sau này con cháu chỉ còn biết gà chín cựa qua sách vở," anh Đức chia sẻ.

Thời điểm đầu bắt tay vào nuôi gà chín cựa, anh Đức gặp không ít khó khăn. Do là giống gà hiếm, nguồn con giống khan hiếm, anh phải lặn lội đi tìm ở nhiều xã trên địa bàn huyện Tân Sơn cũ, lần theo từng hộ dân còn giữ được vài cá thể thuần. Có khi đi cả ngày đường chỉ chọn được vài con đạt yêu cầu, nhưng anh vẫn kiên trì, bởi theo anh, muốn nuôi lâu dài thì ngay từ đầu phải giữ cho bằng được giống chuẩn.

Theo anh Đức, gà chín cựa có ngoại hình rất đặc trưng, nhìn vào là thấy khác biệt. Mào to, dày, cân đối hơn so với nhiều giống gà khác; bộ lông đa dạng về màu sắc, óng mượt, mang dáng dấp hoang dã. Đây là giống gà có khả năng sinh tồn rất tốt, sức đề kháng cao, gần với gà rừng, thích nghi nhanh và tự phát triển khỏe mạnh trong môi trường tự nhiên.

Thịt gà chín cựa nổi tiếng bởi độ dai vừa phải, săn chắc, lớp mỡ rất ít. Càng nuôi lâu, chất lượng thịt càng được nâng cao: thịt giòn, ngọt, thơm, không bị bở hay xơ như nhiều giống gà khác. Chính hương vị đặc trưng ấy đã tạo nên giá trị riêng cho gà chín cựa đất Tổ, khiến người thưởng thức khó quên.

Không chạy theo số lượng, anh Đức chọn hướng đi bền vững: nuôi gà chín cựa theo phương thức bán tự nhiên, tận dụng đồi vườn, thả gà vận động nhiều, thức ăn chủ yếu là ngô, thóc, rau xanh và phụ phẩm nông nghiệp. Nhờ đó, đàn gà phát triển chậm nhưng khỏe mạnh, ít dịch bệnh, giữ được chất lượng thịt đặc trưng – săn chắc, thơm, ngọt.

Đặc biệt, từ đầu năm 2025, anh Đức phát triển thêm mô hình nuôi gà du mục – nuôi gà trên ô tô, di chuyển linh hoạt theo từng khu vực đồi rừng, bãi thả tự nhiên. Cách làm này giúp đàn gà được thay đổi môi trường sống, thích nghi tốt với điều kiện tự nhiên khác nhau, tăng khả năng vận động và sức đề kháng, hạn chế dịch bệnh. Đồng thời, việc thả nuôi theo hình thức du mục cũng giúp gà chín cựa phát triển gần với tập tính hoang dã, giữ được chất lượng thịt săn chắc, thơm ngon đặc trưng.

Điều đặc biệt hơn với mô hình nuôi gà của mình, anh Đức luôn tìm tòi trong việc bảo tồn nguồn gen. Việc ghi chép tỉ mỉ quá trình sinh trưởng của từng đàn gà, sàng lọc những cá thể đạt tiêu chuẩn về số cựa, hình thể và sức để kháng làm giống. Chính sự kỹ tính ấy đã giúp gà của anh Đức ngày càng được nhiều khách hàng tin tưởng. Từ người dân địa phương, thương lái cho đến các nhà hàng đặc sản đều tìm đến đặt mua, đặc biệt vào các dịp lễ, Tết.

Gà chín cựa không phải là sản phẩm đại trà. Mỗi con gà trưởng thành có giá cao hơn nhiều lần so với gà thông thường, nhất là những cá thể đẹp, đủ cựa, nuôi đúng chuẩn. Nhờ đó, mô hình nuôi gà chín cựa đã mang lại nguồn thu nhập ổn định cho gia đình anh Nguyễn Văn Đức, góp phần cải thiện kinh tế nông hộ.

Quan trọng hơn, theo anh Đức, giá trị lớn nhất không chỉ nằm ở tiền bạc mà ở việc gắn sản xuất nông nghiệp với bản sắc văn hóa địa phương. "Khách mua gà không chỉ mua thịt ngon, họ mua cả câu chuyện đất Tổ, câu chuyện truyền thuyết," anh chia sẻ.

Bên cạnh việc phát triển mô hình của gia đình, anh Đức còn tích cực hỗ trợ nhiều hộ dân trên địa bàn huyện Tân Sơn (cũ) tiếp cận và phát triển kinh tế với giống gà chín cựa. Anh sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm chăm sóc, chọn giống, hỗ trợ con giống ban đầu, giúp bà con từng bước nhân đàn, nâng cao thu nhập. Nhờ đó, mô hình nuôi gà chín cựa không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế cho riêng gia đình anh mà còn góp phần mở ra hướng sinh kế bền vững cho nhiều hộ dân địa phương.