Chiêm ngưỡng kiến trúc đặc biệt của ngôi đền gần 600 tuổi ở xứ Nghệ

Đền thờ Thái Sư Cương Quốc Công Nguyễn Xí (xã Đông Lộc, tỉnh Nghệ An) được xây dựng vào năm 1467, dưới triều vua Lê Thánh Tông. Trải qua gần 6 thế kỷ tồn tại, đền Nguyễn Xí không chỉ là một di tích lịch sử, mà còn là công trình kiến trúc nghệ thuật đặc sắc, hiếm có ở Nghệ An.

Quần thể đền thờ qua nhiều lần trùng tu hiện có bốn phân khu, gồm: Khu chính điện, có nhà bái đường, Nhà Trung điện, Sân trung điện, Gác chuông-Khánh, Nhà tả vu, Nhà hữu vu, Nhà Thượng điện; Khu "Hoa biểu" có Bảng hổ, Tứ trụ; Khu Cầu ao và Khu Tam quan, có cột đèn, Tả môn-hữu môn, Chính môn, trên lầu Chính môn khắc đại tự Hán ngữ: THIÊN KHAI CẤM SẮC (trời mở sắc đẹp).

Trong đó, nghi môn của đền Nguyễn Xí là công trình đồ sộ gồm tam quan và đại đăng. Tam quan có 3 cửa, trong đó cửa chính có 3 tầng với những mái ngói cong vút. Trên tam quan từ cột trụ, đến lan can, mái vòm… đều được trang trí, đắp nổi hình ảnh muông thú và nhiều loại hoa văn, phù điêu truyền thống.

Tại khu vực cổng tam quan, có hai cột đại đăng cao lớn được xây dựng đối xứng nhau. Nghệ thuật kiến trúc trang trí được chú trọng và tỉ mỉ đến từng chi tiết nhỏ. Nghệ thuật trang trí trên kiến trúc rất được chú trọng và tỉ mỉ đến từng chi tiết nhỏ.

Các đề tài trang trí phong phú và đa dạng, về linh vật có: tứ linh, lưỡng long triều nguyệt, long ngư hí thủy, phượng hàm thư, phượng vũ, hổ phù, hổ, long mã phụ hà đồ, thần quy phụ lạc thư, rùa đội hạc, nghê, lân, sư tử, voi,…

Trong điều kiện thiên nhiên khắc nghiệt như ở Nghệ An, mỗi năm phải hứng chịu cả chục cơn bão lớn, vị trí công trình lại gần biển, vật liệu hoàn toàn truyền thống, thủ công, không có bê tông cốt thép làm lõi nhưng công trình vẫn vươn cao cùng trời xanh, đương đầu với tuế nguyệt chứng tỏ kỹ thuật xây dựng của người xưa đã đạt đến trình độ điêu luyện.

Vì thế mà trải qua cả trăm năm, dù trải qua nhiều biến cố, thăng trầm của lịch sử, nhưng Đền thờ Thái sư Cương quốc công Nguyễn Xí vẫn uy nghi, giữ được nét kiến trúc, văn hóa, nghệ thuật truyền thống của dân tộc.

Với những giá trị đặc sắc về công trình kiến trúc, nghệ thuật, năm 1991, đền thờ Thái sư Cương quốc công Nguyễn Xí được công nhận là Di sản văn hóa lịch sử cấp Quốc gia. Đặc biệt, ngày 31/12/2020 đền được Nhà nước công nhận là Di tích Quốc gia đặc biệt.

Theo dòng thời gian, lễ hội đền Nguyễn Xí đã phát triển thành một lễ hội mang đậm bản sắc văn hóa vùng, miền xứ Nghệ. Hàng năm tại di tích có 8 kỳ lễ chính, trong đó lớn nhất là Lễ hội đền thờ Cương Quốc công Nguyễn Xí, lễ Tiếu trai đàn và lễ giỗ Cương Quốc công Nguyễn Xí. Các kỳ lễ đều được tổ chức rất long trọng với quy mô lớn, mang đậm bản sắc văn hóa truyền thống xứ Nghệ, thu hút đông đảo con cháu trên mọi miền đất nước và nhân dân thập phương về chiêm ngưỡng và trẩy hội.