Chứng khoán Việt: Bước nhảy vị thế hay cuộc chơi khắt khe?

Thị trường chứng khoán Việt Nam đang đứng trước ngưỡng cửa của một chương mới đầy hứa hẹn. Việc FTSE Russell chính thức nâng hạng thị trường lên nhóm mới nổi thứ cấp không đơn thuần là một danh hiệu pháp lý. Đây là lời khẳng định về vị thế mới của nền kinh tế Việt Nam, đồng thời đặt ra yêu cầu cấp bách về một cuộc đại duy tân trong quản trị, vận hành và tư duy đầu tư. 

Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu đang tái cấu trúc các chuỗi cung ứng và dòng vốn đầu tư gián tiếp đang tìm kiếm những bến đỗ an toàn nhưng có tỷ suất sinh lời cao, Việt Nam nổi lên như một điểm sáng tại khu vực Đông Nam Á. Sự kiện nâng hạng này không chỉ là một cột mốc kỹ thuật mà còn là chứng chỉ công nhận cho những nỗ lực bền bỉ của Chính phủ và các cơ quan quản lý trong việc minh bạch hóa thị trường tài chính.

Kỷ nguyên "mở khóa" dòng vốn và định vị lại giá trị

Sau hơn hai thập kỷ hình thành, thị trường chứng khoán (TTCK) Việt Nam đã chính thức ghi tên mình vào bản đồ các thị trường mới nổi toàn cầu. Sự kiện này không chỉ là kết quả của những nỗ lực cải cách mà còn là tín hiệu phát lệnh cho một cuộc đua về chất lượng và sự bền vững. Nhìn lại chặng đường từ những ngày đầu sơ khai với vài mã cổ phiếu, đến nay quy mô vốn hóa thị trường đã chiếm tỷ trọng đáng kể trong GDP, trở thành kênh huy động vốn trung và dài hạn quan trọng cho nền kinh tế. Việc nâng hạng chính là "chìa khóa" để giải tỏa cơn khát vốn của các doanh nghiệp nội địa, đồng thời tạo ra áp lực tích cực để các chuẩn mực kế toán, kiểm toán và công bố thông tin tiệm cận với thông lệ quốc tế như IFRS.

 Trao đổi với báo giới, ông Nguyễn Tài Vinh, Phó Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Chứng khoán Nhất Việt (VFS) nhận định lạc quan rằng, năm 2026 sẽ đánh dấu một chu kỳ tăng trưởng mới. Đây là thời điểm FTSE Russell chính thức vận hành thị trường mới nổi thứ cấp vào tháng 9/2026, tạo nền tảng cho một "uptrend lớn". 

Cũng theo ông Vinh, động lực tăng trưởng chính đến từ sự cộng hưởng của dòng vốn ngoại khổng lồ và sự hồi phục mạnh mẽ của doanh nghiệp với dự phóng tăng trưởng EPS toàn thị trường đạt từ 18% đến 20%. Con số tăng trưởng EPS này phản ánh sức bật nội tại của các doanh nghiệp sau giai đoạn tái cấu trúc và thích nghi với môi trường lãi suất mới. Đặc biệt, các nhóm ngành như sản xuất xuất khẩu, hạ tầng logistics và tiêu dùng nội địa được kỳ vọng sẽ là đầu tàu dẫn dắt đà tăng trưởng này khi sức mua hồi phục và các hiệp định thương mại tự do (FTA) tiếp tục phát huy tác dụng sâu rộng.

Cánh cửa đón nhận dòng vốn đầu tư gián tiếp nước ngoài (FII) đang mở rộng hơn bao giờ hết. Dự báo cổ phiếu Việt Nam sẽ chiếm tỷ trọng khoảng 0,34% tại FTSE Emerging All Cap và 0,22% tại FTSE Emerging Index. Trong bối cảnh đó, ông Vinh dự báo, năm 2026 sẽ là cột mốc "mở khóa" dòng vốn kỷ lục. Dòng vốn thụ động qua các quỹ ETF có thể đạt từ 0,6 đến 1,5 tỷ USD, trong khi dòng vốn chủ động vốn nhạy bén hơn có thể giải ngân lên tới 3 - 7 tỷ USD. Điều này giúp tỷ lệ sở hữu của nhà đầu tư nước ngoài - vốn đang ở mức thấp kỷ lục khoảng 15% - bắt đầu hồi phục mạnh mẽ. 

Sự hiện diện của các định chế tài chính lớn như BlackRock, Vanguard hay các quỹ hưu trí từ châu Âu và Bắc Mỹ sẽ không chỉ mang theo tiền bạc mà còn mang theo văn hóa đầu tư giá trị. Dòng vốn này thường có xu hướng nắm giữ dài hạn, giúp giảm thiểu những biến động mang tính đầu cơ quá mức và tạo ra một "bệ đỡ" vững chắc cho chỉ số chung. Hơn nữa, việc thu hút dòng vốn đầu tư gián tiếp nước ngoài còn giúp cải thiện thanh khoản và đa dạng hóa các sản phẩm tài chính trên thị trường, từ chứng quyền có bảo đảm đến các hợp đồng tương lai chỉ số mới.

Tuy nhiên, nâng hạng không phải là "chiếc đũa thần" cho tất cả. Ông Vinh thẳng thắn thừa nhận, dư địa chính sách tiền tệ trong năm 2026 sẽ không còn quá dồi dào để kích thích mạnh mẽ như giai đoạn trước. Thị trường sẽ vận hành theo mô hình "chữ K", nơi sự phân hóa diễn ra cực kỳ gay gắt. Dòng tiền không còn "dễ dãi" lan tỏa đều mà tập trung chọn lọc vào những doanh nghiệp có nội lực thực sự. Rủi ro lớn vẫn nằm ở áp lực lãi suất huy động nội địa tăng cục bộ và biến động tỷ giá ảnh hưởng đến lợi nhuận quy đổi của các tổ chức quốc tế. Mô hình "chữ K" đồng nghĩa với việc những doanh nghiệp vay nợ lớn, quản trị lỏng lẻo hoặc ngành nghề lỗi thời sẽ bị đào thải khỏi danh mục của nhà đầu tư. Ngược lại, những "viên kim cương" có bảng cân đối kế toán lành mạnh và mô hình kinh doanh bền vững sẽ nhận được định giá xứng đáng. Điều này đòi hỏi các nhà đầu tư cá nhân phải thay đổi tư duy từ "đánh bạc" theo đội lái sang phân tích cơ bản và định giá doanh nghiệp một cách khoa học.

Đồng quan điểm về sự chọn lọc, ông Bùi Văn Huy, Phó Chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần FIDT cho rằng, thách thức nằm ở sự lệch pha trong cơ cấu hàng hóa. Hiện tại, hàng hóa trên sàn vẫn tập trung quá lớn vào các nhóm ngành truyền thống như bất động sản và ngân hàng. Để duy trì sức hấp dẫn, thị trường cần sự hiện diện đậm nét của các lĩnh vực mới như công nghệ cao, năng lượng xanh và bán lẻ hiện đại. Các doanh nghiệp niêm yết buộc phải tuân thủ các tiêu chuẩn ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị) và minh bạch thông tin bằng tiếng Anh. 

Khi bước vào "sân chơi lớn", minh bạch không còn là lựa chọn mà là điều kiện để tồn tại trong danh mục của các định chế tài chính quốc tế. Thực tế cho thấy, các quỹ đầu tư quốc tế hiện nay áp dụng bộ tiêu chí ESG rất khắt khe; họ sẵn sàng loại bỏ những cổ phiếu có lợi nhuận cao nhưng vi phạm các tiêu chuẩn về môi trường hoặc thiếu tính đa dạng trong hội đồng quản trị. Do đó, việc xây dựng một hệ sinh thái "hàng hóa sạch" không chỉ là nhiệm vụ của doanh nghiệp mà còn cần sự định hướng, hỗ trợ từ các cơ quan quản lý thông qua việc ban hành các khung hướng dẫn báo cáo phát triển bền vững chi tiết hơn.

Sự thay đổi quan trọng nhất chính là gia tăng dòng vốn trung và dài hạn từ các định chế tài chính quốc tế. Những dòng vốn này có "khẩu vị" ổn định, tập trung vào các cổ phiếu vốn hóa lớn và quản trị minh bạch thay vì đầu cơ theo tin tức ngắn hạn. Sự dịch chuyển này sẽ giúp TTCK Việt Nam thoát khỏi cái mác "thị trường cận biên" vốn đầy rẫy rủi ro và biến động tâm lý cực đoan. Sự ổn định từ dòng vốn định chế sẽ tạo ra một môi trường đầu tư lành mạnh, nơi các nhà đầu tư có thể nhìn thấy tầm nhìn 5-10 năm của doanh nghiệp thay vì chỉ chăm chú vào bảng điện tử hàng ngày.

Chuyển đổi mô hình định chế và hạ tầng công nghệ

Để thích ứng với kỷ nguyên mới, các công ty chứng khoán đứng trước yêu cầu phải tái định vị vai trò. Ông Vinh nhấn mạnh các công ty chứng khoán phải chuyển từ "môi giới thuần túy" sang định chế tài chính đa dịch vụ. Trọng tâm là giúp nhà đầu tư cá nhân quản lý tài sản, phân bổ vốn khoa học thay vì chỉ cung cấp công cụ đặt lệnh. Sự bùng nổ của công nghệ tài chính và trí tuệ nhân tạo đang thay đổi cách thức giao dịch. Các công ty chứng khoán không chỉ là bên trung gian mà phải trở thành những người cố vấn tài chính thực thụ, cung cấp các giải pháp quản lý gia sản cá nhân hóa. Việc đầu tư vào hệ thống tư vấn tự động và các nền tảng phân tích dữ liệu chuyên sâu sẽ là vũ khí cạnh tranh sắc bén trong giai đoạn tới.

Về mặt nội tại, việc nâng cao năng lực tài chính và quản trị rủi ro theo các tiêu chuẩn mới như Thông tư 102/2025/TT-BTC của Bộ Tài chính là điều bắt buộc. Các đơn vị cần tập trung vào "chất lượng vốn" thay vì chạy đua quy mô margin, ứng dụng dữ liệu lớn để thấu hiểu nhu cầu người dùng. Thông tư này đặt ra những rào cản kỹ thuật khắt khe hơn về tỷ lệ an toàn tài chính và quy trình kiểm soát nội bộ, nhằm đảm bảo rằng hệ thống trung gian tài chính có đủ sức chống chọi trước các cú sốc thị trường. Việc siết chặt quản lý margin là để bảo vệ nhà đầu tư khỏi những rủi ro "call margin" chéo, vốn đã gây ra nhiều hệ lụy trong quá khứ. Một thị trường bền vững phải là thị trường dựa trên nguồn vốn thực lực, không phải là sự hưng phấn ảo dựa trên đòn bẩy quá đà.

Đặc biệt, yếu tố mang tính quyết định để thị trường phát triển bền vững giai đoạn 2026 - 2030 chính là sự hoàn thiện về hạ tầng công nghệ đi đôi với pháp lý minh bạch. Hệ thống KRX vận hành ổn định không chỉ cải thiện thanh khoản mà còn là nền móng triển khai các sản phẩm phòng vệ tài khoản hiệu quả. Các cải cách như rút ngắn chu kỳ thanh toán và siết chặt chỉ tiêu an toàn tài chính sẽ đóng vai trò là "bộ lọc", chỉ những thành viên khỏe mạnh nhất mới được trụ lại phục vụ nhà đầu tư. 

Việc vận hành hệ thống KRX kỳ vọng sẽ giải quyết triệt để bài toán nghẽn lệnh và cho phép thực hiện các nghiệp vụ như giao dịch trong ngày hay bán khống trong tương lai. Đây là những công cụ thiết yếu để các nhà đầu tư chuyên nghiệp có thể quản trị rủi ro và tìm kiếm lợi nhuận ngay cả khi thị trường đi xuống. Đồng thời, các cơ quan quản lý cũng cần mạnh tay hơn trong việc xử lý các hành vi thao túng thị trường, tạo lập môi trường kinh doanh công bằng, thượng tôn pháp luật để giữ chân dòng vốn ngoại.

Ngoài ra, công tác đào tạo và phổ cập kiến thức tài chính cho người dân cũng đóng vai trò then chốt. Khi tỷ lệ người dân tham gia chứng khoán tăng lên, sự hiểu biết về rủi ro và lợi nhuận sẽ giúp thị trường ổn định hơn, tránh những làn sóng "FOMO" hay hoảng loạn vô căn cứ. Chính phủ cũng đang nỗ lực đa dạng hóa các kênh đầu tư thông qua việc phát triển thị trường trái phiếu doanh nghiệp minh bạch và các quỹ đầu tư bất động sản tạo ra một hệ sinh thái tài chính đa tầng, giảm bớt áp lực dồn nén quá mức vào kênh cổ phiếu.

Thước đo thành công của TTCK Việt Nam tới đây không chỉ nằm ở chỉ số VN-Index hay thanh khoản tỷ USD, mà ở việc xây dựng được một hệ sinh thái tài chính minh bạch. Đó là nơi dòng vốn dài hạn có thể yên tâm đồng hành cùng khát vọng vươn mình của đất nước trong kỷ nguyên mới. Tầm nhìn đến năm 2030, Việt Nam không chỉ hướng tới việc trở thành thị trường mới nổi mà còn tham vọng tiệm cận các chuẩn mực của thị trường phát triển. Đây là một hành trình dài đòi hỏi sự đồng lòng của cả cơ quan quản lý, doanh nghiệp và nhà đầu tư. Bước nhảy vị thế hôm nay chính là nền tảng để khẳng định sức mạnh của nền kinh tế Việt Nam trên trường quốc tế, biến TTCK thực sự trở thành phong vũ biểu chính xác nhất cho sức khỏe và tiềm năng của quốc gia./.