Chuỗi cung ứng toàn cầu đang được sắp xếp lại

Canada mở rộng kết nối với châu Á

Có thể hình dung chuỗi cung ứng toàn cầu như một mạng lưới đã được nối trong nhiều thập kỷ. Những biến động hiện nay không khiến mạng lưới ấy biến mất, mà chỉ giống như một quá trình "đi lại đường dây": Thêm nguồn cung, thêm địa điểm sản xuất và thêm những tuyến kết nối để giảm phụ thuộc vào một mắt xích duy nhất. Ngay trong tuần qua, một đường kết nối mới đang được thúc đẩy giữa Canada và Đông Nam Á.

Canada cho biết các cuộc đàm phán thương mại với ASEAN và Philippines đã hoàn tất hơn 90%, với mục tiêu hoàn thành vào tháng 11. Nhưng song song với việc mở thêm thị trường, Canada cũng đang mở thêm các tuyến cung ứng năng lượng hướng về châu Á.

Nước này đang phát triển hơn 5 dự án khí tự nhiên hóa lỏng LNG ở nhiều giai đoạn khác nhau tại bờ biển phía Tây. Các dự án đều hướng tới tăng xuất khẩu sang châu Á, trong lúc nhiều nền kinh tế trong khu vực tìm cách đa dạng hóa nguồn năng lượng trước những gián đoạn vận tải qua eo biển Hormuz.

Theo Reuters, đây là một phần trong chiến lược rộng hơn của Canada nhằm đa dạng hóa quan hệ kinh tế và củng cố chuỗi cung ứng khi bất định toàn cầu gia tăng.

Ông Maninder Sidhu - Bộ trưởng Thương mại Canada cho biết: "Chúng tôi đang tập trung phát triển các tuyến cung ứng từ bờ biển phía Tây của British Columbia. Hiện có hơn 5 dự án LNG ở nhiều giai đoạn phát triển khác nhau. Tất cả đều hướng tới tăng xuất khẩu sang các thị trường châu Á và điều đó rất quan trọng".

Những biến số mới của chuỗi cung ứng

Một ví dụ rõ nét nằm ở quan hệ kinh tế giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới: Mỹ và Trung Quốc. Cuộc gặp giữa lãnh đạo Mỹ và Trung Quốc vừa diễn ra trong tuần trước, với nhiều nội dung kinh tế được đề cập.

Nhưng nhìn rộng hơn những thỏa thuận mua bán cụ thể, điều đáng chú ý là danh sách những vấn đề doanh nghiệp phải theo dõi giờ đã dài hơn nhiều từ thuế quan, khoáng sản quan trọng đến chip và trí tuệ nhân tạo. Mỗi thay đổi ở những lĩnh vực này đều có thể tác động tới cách hàng hóa được sản xuất và dịch chuyển trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Trước cuộc gặp, khi được hỏi liệu có thảo luận với Chủ tịch Tập Cận Bình về ngành ô tô hay không, Tổng thống Donald Trump cho biết hai bên sẽ trao đổi về gần như mọi vấn đề. Về khả năng đạt thỏa thuận liên quan đến máy bay Boeing, ông Trump cho rằng hai bên có thể đạt được thỏa thuận.

Sau cuộc gặp giữa hai nhà lãnh đạo ngày 24/9, một điều tiếp tục được thể hiện rõ là quan hệ kinh tế giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới giờ trải rộng trên nhiều lĩnh vực, từ thương mại hàng hóa đến khoáng sản quan trọng và công nghệ.

Thuế quan vẫn là một phần của câu chuyện. Với doanh nghiệp, vấn đề không chỉ nằm ở mức thuế cao hay thấp, mà còn ở khả năng dự báo chi phí và chính sách trong những tháng tiếp theo.

Ông Sean Stein - Chủ tịch Hội đồng Kinh doanh Mỹ - Trung cho hay: "Chúng tôi cho rằng hai bên có thể cùng giảm thuế đối với 30 tỷ USD hàng hóa. Cộng đồng doanh nghiệp Mỹ tất nhiên muốn con số lớn hơn. Nhưng bất kỳ bước đi nào giúp thuế quan thấp hơn và dễ dự báo hơn đều có lợi cho doanh nghiệp, người tiêu dùng và cả hai chính phủ".

Nhưng thuế quan chỉ là một trong những biến số doanh nghiệp đang theo dõi. Đất hiếm và các khoáng sản ngày càng được chú ý bởi vai trò của chúng trong nhiều ngành, từ ô tô, điện tử đến hàng không và năng lượng.

Trung Quốc giữ vị trí lớn trong chuỗi cung ứng những nguyên liệu này. Các thỏa thuận trước đó giữa hai nước đã đề cập việc cải thiện nguồn cung, nhưng với doanh nghiệp, điều quan trọng còn nằm ở tốc độ và khả năng thực hiện trên thực tế.

Bà Anja Manuel - Giám đốc điều hành, Nhóm nghiên cứu chính sách Aspen Strategy Group nhận định: "Nếu thuận lợi, thỏa thuận đình chiến thuế quan sẽ được duy trì. Nhưng tôi nghĩ điều khiến phần lớn các CEO Mỹ mà tôi từng trò chuyện lo ngại chính là thỏa thuận về khoáng sản chiến lược. Trên danh nghĩa, thỏa thuận vẫn được duy trì, nhưng trên thực tế, doanh nghiệp Mỹ chưa nhận được giấy phép để có được những khoáng sản họ cần với tốc độ cần thiết từ phía Trung Quốc".

Với đất hiếm, chip tiên tiến hay công nghệ trí tuệ nhân tạo, tác động có thể đi sâu hơn vào chính cấu trúc sản xuất: doanh nghiệp lấy đầu vào ở đâu, tiếp cận công nghệ nào và cần thêm những nguồn thay thế nào.

Khi những biến số cần tính toán ngày càng nhiều, doanh nghiệp cũng phải thay đổi cách tổ chức chuỗi cung ứng của mình.

Doanh nghiệp thích nghi với những biến động của chuỗi cung ứng

Khi doanh nghiệp tìm thêm nguồn cung và địa điểm sản xuất mới, câu hỏi tiếp theo là: Những dòng dịch chuyển ấy đang đi đâu?

Một trong những khu vực được nhắc tới nhiều nhất chính là Đông Nam Á. Mới đây, phóng viên VTV đã có cuộc trao đổi với bà Dan Wang, chuyên gia kinh tế tại Eurasia Group, về những thay đổi đang diễn ra trong chuỗi cung ứng và tác động đối với các nền kinh tế trong khu vực.

Theo bà Dan Wang, đối với phần còn lại của thế giới, đặc biệt là những nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào thương mại, chúng ta đang bước vào một giai đoạn bất định kéo dài. Trong môi trường đó, các doanh nghiệp sẽ phải tiếp tục thiết kế lại chuỗi cung ứng để thích nghi với những rủi ro mới. Điều này có nghĩa cách doanh nghiệp tổ chức sản xuất và lựa chọn địa điểm trong chuỗi cung ứng cũng sẽ tiếp tục thay đổi.

Các nền kinh tế Đông Nam Á nói riêng sẽ tiếp tục hưởng lợi từ quá trình dịch chuyển sản xuất khỏi Trung Quốc. Nhưng điều đáng chú ý là lợi ích trong những năm gần đây không còn chỉ nằm ở việc tiếp nhận thêm hoạt động sản xuất. Sự lan tỏa về công nghệ cũng ngày càng rõ hơn.

Ban đầu, câu chuyện chủ yếu là sản xuất. Nhưng theo thời gian, những nền kinh tế này còn được hưởng lợi từ năng lực chế biến, từ tự động hóa và việc đưa vào sử dụng những loại máy móc mới. Vì vậy, quá trình dịch chuyển đang mang theo nhiều năng lực sản xuất và công nghệ hơn so với giai đoạn đầu.

"Tuy nhiên, cùng với những cơ hội đó là mức độ rủi ro cao hơn. Doanh nghiệp ngày càng phải thích nghi với nhiều yêu cầu và xây dựng những hệ thống tuân thủ song song để có thể tiếp tục hoạt động trong một môi trường kinh doanh phức tạp hơn. Vì vậy, cơ hội từ sự dịch chuyển này là có thật, nhưng doanh nghiệp đồng thời phải xử lý nhiều rủi ro hơn trước. Tôi cho rằng đây đang là một giai đoạn mới đối với châu Á, khi những thay đổi trong sản xuất và chuỗi cung ứng tạo thêm không gian để các nền kinh tế trong khu vực tìm kiếm cơ hội", bà Dan Wang nhận định.

Chuỗi cung ứng toàn cầu đang được sắp xếp lại

Canada - Đông Nam Á chỉ là một lát cắt trong một bức tranh toàn cảnh. Nhìn rộng ra toàn cầu, những mạng lưới sản xuất xuyên biên giới vẫn rất lớn. Nhưng các điểm kết nối bên trong mạng lưới ấy đang thay đổi.

Đầu tiên là thay đổi về địa lý, vị trí sản xuất. Theo Báo cáo Phát triển Chuỗi Giá trị Toàn cầu 2025, do WTO cùng các đối tác công bố, 10 nền kinh tế tham gia sâu nhất vào chuỗi giá trị toàn cầu từng chiếm 76% thương mại trong các chuỗi này vào năm 2010. Đến năm 2024, tỷ lệ này chỉ còn khoảng 64%.

WTO cho rằng sự thay đổi này phản ánh mức độ tham gia ngày càng tăng của các nền kinh tế mới nổi, khiến mạng lưới sản xuất toàn cầu được phân bổ rộng hơn về địa lý.

Dòng vốn đầu tư cũng đang cho thấy sự dịch chuyển về địa lý. Theo Báo cáo Đầu tư Thế giới 2026 của UNCTAD, công bố tháng 7 năm nay, năm 2025, Đông Nam Á đã vượt Đông Á, trở thành tiểu vùng thu hút FDI lớn nhất trong nhóm các nền kinh tế đang phát triển của châu Á.

Cùng lúc, cơ cấu đầu tư toàn cầu cũng đang thay đổi. Các lĩnh vực chiến lược như hạ tầng AI, bán dẫn, khoáng sản quan trọng và công nghệ chuyển dịch năng lượng đã chiếm 44% giá trị các dự án đầu tư mới trên toàn cầu trong năm 2025, so với 16% năm 2020.

Tuy nhiên, mạng lưới này vẫn còn những điểm nghẽn rất lớn. Theo Báo cáo Triển vọng Khoáng sản Quan trọng Toàn cầu 2026 của Cơ quan Năng lượng Quốc tế IEA, với gallium, graphit, mangan và nhóm đất hiếm dùng cho nam châm, riêng Trung Quốc hiện chiếm hơn 90% nguồn cung toàn cầu ở khâu tinh luyện.

Điều đó có nghĩa, nếu nguồn cung từ mắt xích này bị gián đoạn, tác động có thể nhanh chóng truyền sang nhiều ngành sản xuất phía sau. Một số điểm trong chuỗi vì thế vẫn có khả năng ảnh hưởng tới cả mạng lưới. Đây cũng là nơi thương mại, công nghệ và chuỗi cung ứng bắt đầu đan vào nhau.