Chương trình kỷ niệm 100 năm ngày sinh nhạc sĩ Huy Du: Nhìn lại một di sản âm nhạc

Nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh nhạc sĩ Huy Du (1926 - 2026), Hội Nhạc sĩ Việt Nam, gia đình nhạc sĩ Huy Du và Mạng xã hội VDONE phối hợp tổ chức chương trình nghệ thuật "100 năm nhạc sĩ Huy Du – Đường chúng ta đi". Chương trình diễn ra vào 20h ngày 11 và 12/12 tại Phòng Hòa nhạc Lớn, Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, được tường thuật trên VTVgo và phát lại trên kênh VTV1.

Hai đêm nghệ thuật kỷ niệm 100 năm ngày sinh nhạc sĩ Huy Du sẽ không đi theo lối kể tiểu sử quen thuộc. Thay vào đó, cuộc đời một người nghệ sĩ – chiến sĩ được mở ra qua chính những giai điệu đã đi cùng lịch sử đất nước. Từ một chương trình kỷ niệm 100 năm ngày sinh, Đường chúng ta đi vì thế hướng tới một câu chuyện dài hơn: để di sản Huy Du không chỉ được nhắc lại như ký ức của một thời, mà tiếp tục được hát, được biểu diễn và tìm thấy người nghe trong những thế hệ mới.

Điểm đáng chú ý của chương trình nằm ngay ở cách tiếp cận. Thay vì lần lượt kể về cuộc đời Huy Du từ tuổi trẻ, chiến trường, quá trình sáng tác đến những năm tháng sau này, ê-kíp lựa chọn âm nhạc làm nhân vật dẫn chuyện. Từ Việt Nam trên đường chúng ta đi, Sẽ về Thủ đô, chương trình mở ra không gian lịch sử đã hun đúc nên một Huy Du của người chiến sĩ. Sau đó, mạch kể đi từ Kinh Bắc – nơi nuôi dưỡng thế giới cảm xúc của ông – đến những năm tháng chiến tranh, Trường Sơn, tình yêu, người lính và khát vọng hòa bình.

Những ca khúc quen thuộc như Anh vẫn hành quân, Cùng anh tiến quân trên đường dài, Tình em, Đêm Trường Sơn, Bế Văn Đàn sống mãi, Nổi lửa lên em, Trên đỉnh Trường Sơn ta hát, Việt Nam ơi mùa xuân đến rồi… vì thế không chỉ được trình diễn như những tác phẩm độc lập. Các nhạc phẩm được đặt cạnh nhau để tạo thành một đường dây xuyên suốt: từ đất nước đến con người, từ chiến tranh đến hòa bình, từ ký ức đến hiện tại.

Người nghệ sĩ không đứng ngoài cuộc chiến

Một trong những chìa khóa để đọc âm nhạc Huy Du là chính cuộc đời ông. Huy Du đến với cách mạng và chiến trường từ rất sớm, từng tham gia Thanh niên Cứu quốc, Đội Tuyên truyền Vũ trang, Trường Thiếu sinh quân Liên khu III, Đoàn Văn công Bộ Tư lệnh Liên khu III và Đoàn Văn công Sư đoàn 320. Ông cũng được đào tạo âm nhạc tại Nhạc viện Bắc Kinh trước khi trở về tiếp tục hoạt động trong quân đội. Bởi vậy, những gì Huy Du viết về người lính không phải cái nhìn từ bên ngoài. Chiến tranh là một phần trải nghiệm trực tiếp của người sáng tác.

Nhưng chính ở đây, âm nhạc Huy Du không dừng lại ở những thanh âm hào sảng. Trong tiếng quân hành có nỗi nhớ; giữa chiến trường có tình yêu; phía sau hình ảnh người lính là một con người với những rung động riêng tư. Tình em là một lát cắt khác của Huy Du – mềm hơn, riêng tư hơn, nhưng không tách khỏi dòng chảy lớn của thời đại. Đó cũng là lý do chương trình đặt trọng tâm vào hình tượng "người nghệ sĩ trong người chiến sĩ".

Từ những giai điệu chiến trường đến một cách nghe mới

Một thế kỷ sau ngày sinh Huy Du, thách thức của chương trình không chỉ là chọn những tác phẩm nổi tiếng để biểu diễn lại, mà là làm thế nào để những ca khúc đã quá quen thuộc có thể được nghe bằng một tâm thế khác. Chương trình dự kiến kết hợp âm nhạc giao hưởng với Rock, Pop đương đại, cùng hệ thống LED 3D, ánh sáng, visual, múa và công nghệ sân khấu.

Điều được đặt ra không phải là "khoác áo mới" cho âm nhạc Huy Du bằng mọi giá. Cách làm này hướng tới việc mở rộng không gian biểu đạt để những tác phẩm thuộc thế kỷ XX có thể bước vào đời sống thưởng thức của khán giả thế kỷ XXI. Đó là một bài toán không đơn giản với những tác phẩm đã gắn rất sâu với ký ức của nhiều thế hệ.

Một giai điệu từng vang lên giữa Trường Sơn có thể được đặt trong cấu trúc giao hưởng. Một ca khúc quen thuộc có thể được nhìn bằng ngôn ngữ sân khấu hiện đại. Nhưng phía sau mọi thử nghiệm vẫn phải là đường nét âm nhạc và tinh thần nguyên bản của Huy Du.

Một thế kỷ âm nhạc trên sân khấu

Khoảng 90 phút của chương trình được cấu trúc thành các phần: "Khúc dạo đầu của lịch sử", "Khúc tự sự của đất và nước", "Rực lửa Trường Sơn", "Khát vọng mùa xuân" và "Di sản một thế kỷ". Hình tượng xuyên suốt là "Cây nhạc đại ngàn mãi xanh" – một cách hình dung về âm nhạc Huy Du được nuôi dưỡng từ đất nước, chiến tranh, văn hóa quê hương nhưng không dừng lại ở thời đại đã sinh ra nó.

Trên sân khấu Phòng Hòa nhạc Lớn, nhiều thế hệ nghệ sĩ cùng tham gia như NSND Mai Hoa, NSƯT Đăng Dương, NSƯT Vũ Thắng Lợi, NSƯT Lan Anh, Đào Tố Loan, Trọng Tấn, Lê Anh Dũng, Tố Hoa, Khánh Ngọc cùng các nghệ sĩ PGS.TS Nguyễn Huy Phương, NSND Bùi Công Duy, Phạm Minh Chính, Bùi Hà Miên, Hoàng Anh…

Sự hiện diện của nhiều thế hệ không chỉ nhằm tạo nên một dàn nghệ sĩ đông đảo. Nó đặt âm nhạc Huy Du vào một cuộc đối thoại giữa những người từng sống trong thời đại của ông và những người sinh ra rất lâu sau chiến tranh. Với thế hệ trước, đó có thể là ký ức. Với thế hệ hôm nay, đó là một cách khám phá lại những tác phẩm tưởng như đã quá quen thuộc.

Một trăm năm là khoảng thời gian đủ để một tác phẩm nghệ thuật được thử thách bởi thời gian. Với Huy Du, những giai điệu như Anh vẫn hành quân, Tình em, Đêm Trường Sơn hay Việt Nam trên đường chúng ta đi đã vượt khỏi hoàn cảnh cụ thể nơi chúng ra đời để trở thành một phần ký ức âm nhạc của nhiều thế hệ. Vì thế, câu chuyện của 100 năm nhạc sĩ Huy Du – Đường chúng ta đi không chỉ là câu chuyện nhìn lại. Điều đáng chờ đợi nằm ở cách những tác phẩm ấy được nghe lại hôm nay – khi chiến tranh đã lùi xa, khi một bộ phận khán giả trẻ không có ký ức trực tiếp về thời đại mà Huy Du từng sống và sáng tác.

Phó giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Huy Phương, Giám đốc Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, con trai của nhạc sĩ Huy Du chia sẻ các tác phẩm được lựa chọn trong chương trình đại diện cho những giai đoạn sáng tác khác nhau trong hành trình nghệ thuật của nhạc sĩ, từ thời kỳ tiền chiến, qua các cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ đến giai đoạn đất nước hòa bình, thống nhất. Ban tổ chức lựa chọn những tác phẩm tiêu biểu nhất cho âm nhạc Huy Du. Trong đó có các tác phẩm hợp xướng, khí nhạc và những sáng tác đã được nhiều thế hệ nghệ sĩ biểu diễn, qua đó phần nào khắc họa diện mạo âm nhạc của ông qua các thời kỳ…

Mong muốn của gia đình là trong những giai đoạn tiếp theo sẽ tiếp tục công bố, giới thiệu thêm những tác phẩm mà có thể lâu nay khán giả chưa có dịp được nghe. Hiện nay, tôi vẫn giữ những bản thảo gốc của ông, riêng các ca khúc có khoảng 200 bài. Chắc chắn trong đó còn rất nhiều tác phẩm mà ngay cả đối với gia đình, chúng tôi cũng chưa có điều kiện tìm hiểu thật kỹ về toàn bộ di sản này.

Phát biểu tại họp báo, nhạc sĩ Nguyễn Đức Trịnh, Chủ tịch Hội Nhạc sĩ Việt Nam nhấn mạnh, nhạc sĩ Huy Du đã để lại cho thế hệ chúng ta không chỉ là những tác phẩm, mà còn là cả một gia sản để các thế hệ mai sau nhìn vào đó, nghe, thưởng thức và biểu diễn. Rất nhiều ca sĩ, nghệ sĩ thành công khi thể hiện những ca khúc do nhạc sĩ Huy Du sáng tác. Việc tổ chức đêm nhạc nhân dịp kỷ niệm 100 năm ngày sinh nhạc sĩ Huy Du là dịp để công chúng tri ân những đóng góp của một trong những cây đại thụ của nền âm nhạc Việt Nam.