Công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới thắp lên hy vọng trả lại tên cho liệt sĩ vô danh

Trong công tác giám định ADN xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, 2 thách thức lớn nhất hiện nay là thời gian nằm dưới lòng đất quá lâu khiến các mẫu sinh học bị suy thoái nghiêm trọng, cùng với đó là quỹ thời gian của thân nhân thế hệ thứ nhất ngày càng thu hẹp. Để tháo gỡ rào cản này, các nhà khoa học trong nước đã nghiên cứu và làm chủ công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới. Bước đột phá này giúp xử lý hiệu quả việc phân tích các mẫu khó với độ chính xác vượt trội, qua đó mở ra hy vọng mới cho các gia đình và đóng góp đắc lực cho "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ".

TS. Trần Trung Thành (Giám đốc Trung tâm Giám định ADN, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) cho biết: "Đối với Việt Nam, điều kiện về các mẫu hài cốt liệt sĩ là điều kiện rất đặc thù và có thể nói là khó nhất trên thế giới. Bởi vì mức độ phân hủy rất lớn, cộng thêm các điều kiện khí hậu, thời tiết khắc nghiệt, điều kiện chôn cất sơ sài. Chính vì vậy để có thể áp dụng một quy trình có sẵn gần như là không thể".

Trong 15 năm qua, việc giám định ADN hài cốt liệt sĩ dựa trên hệ gen ty thể đã mang lại hiệu quả nhất định nhờ khả năng tách chiết dễ dàng. Tuy nhiên, do phần lớn các mẫu sinh học hài cốt bị suy thoái nghiêm trọng, ADN bị đứt gãy và kích thước nhỏ khiến tỷ lệ thu được dữ liệu đạt chuẩn để đối khớp hiện chỉ đạt khoảng 20%.

Trung tâm giám định ADN (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) là đơn vị tiên phong trên cả nước ứng dụng công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới trong xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. So với phương pháp truyền thống, phương pháp này thực hiện dựa trên thông tin di truyền của hệ gen nhân có khả năng xác định chính xác ADN có kích thước cực ngắn, với mức độ phân hủy nghiêm trọng trên những mẫu hài cốt bị chôn vùi hàng chục năm. 

Với mức độ cá thể hóa cao, phương pháp này có mức độ chính xác gần như tuyệt đối, thắp lên hy vọng lớn trả lại tên cho hàng trăm nghìn liệt sĩ vô danh.

Phương pháp giám định mới này là một giải pháp đồng bộ: từ việc cải tiến cách tách chiết ADN, ứng dụng chỉ dấu đặc trưng trên ADN nhân tế bào, cho đến việc sử dụng phần mềm để tự động quản lý và so khớp dữ liệu. Nhờ sự kết hợp này, tỷ lệ tách chiết ADN thành công từ các mẫu xương đã tăng vọt từ 22% lên gần 80%, tạo ra nguồn dữ liệu gen đạt chuẩn và sẵn sàng cho các bước phân tích chuyên sâu tiếp theo.

Ông Vũ Anh Tuấn (Giám định viên Trung tâm Giám định ADN, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) cho hay: "Ưu việt của phương pháp này là thu các đoạn ADN đứt gãy, có khi chỉ 20-30 basebe chúng tôi cũng thu nhận lại, sau đó giải trình từng đoạn ngắn đó. Những mẫu phân tích hiện nay không bị giới hạn bởi dòng mẹ, mà chúng ta có thể lấy được mẫu của cả dòng bố và dòng mẹ. Có thể nói rằng cứ có quan hệ huyết thống với liệt sĩ, thậm chí đến 4-5 thế hệ, mình đều có thể thực hiện việc sử dụng để đối chiếu với mẫu hài cốt liệt sĩ".

Thông qua việc tự động hóa phân tích dữ liệu, quy trình mới đã phát huy hiệu quả rõ rệt. Thử nghiệm tại Nghĩa trang liệt sĩ Trà Lĩnh, tỷ lệ tách chiết ADN thành công trên 58 mẫu hài cốt đạt hơn 93%, giúp xác định được danh tính cho 2 liệt sĩ. Phương pháp này hiện được mở rộng áp dụng cho gần 1.000 phần mộ chưa biết tên tại Nghĩa trang liệt sĩ Giồng Riềng.

TS. Trần Trung Thành (Giám đốc Trung tâm Giám định ADN, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) cho biết thêm: "Việc chúng tôi phải tối ưu một chuỗi quy trình công nghệ mới là một nhiệm vụ rất quan trọng mà chúng tôi đang theo đuổi. Trong thời gian sắp tới, chúng tôi có thể khẳng định quy trình công nghệ này có thể hoạt động tốt tại Việt Nam và sẵn sàng chuyển giao cho các đơn vị giám định trên cả nước, góp phần đảm bảo thành công của chiến dịch 500 ngày đêm".