"Cú hích" minh bạch: Khi thuế khoán không còn là "vùng an toàn" cho hộ kinh doanh

Đã đến lúc, khái niệm "thuế khoán" cần được thay thế bằng những công cụ quản lý hiện đại hơn để phù hợp với quy mô nền kinh tế đang hướng tới con số hàng nghìn tỷ USD. Trong suốt nhiều thập kỷ, thuế khoán được xem là "chiếc áo vừa vặn" cho các hộ kinh doanh cá thể tại Việt Nam bởi sự đơn giản, tiện lợi. Tuy nhiên, khi nền kinh tế số bùng nổ và yêu cầu về tính minh bạch hóa dòng tiền trở thành tiêu chuẩn toàn cầu, hình thức thuế khoán đang bộc lộ những lỗ hổng lớn, gây thất thu ngân sách và tạo ra sự bất bình đẳng trong kinh doanh.

Trước "giờ G" xóa bỏ thuế khoán - hộ kinh doanh cần làm gì để thích ứng?

Việc dần loại bỏ thuế khoán và thay thế bằng chế độ kế toán, hóa đơn điện tử không đơn thuần là thay đổi cách tính thuế, mà là một cuộc cách mạng về tư duy quản trị. Đối với các hộ kinh doanh lâu nay vẫn quen với việc "ghi sổ tay", việc phải đối mặt với các phần mềm kế toán và báo cáo thuế định kỳ đang tạo ra một áp lực tâm lý không nhỏ.

Chuyên gia kinh tế, TS. Nguyễn Trí Hiếu nhận định: "Thuế khoán về bản chất là một hình thức 'ước lượng', nó không phản ánh đúng thực tế doanh thu và chi phí. Trong bối cảnh Chính phủ đẩy mạnh thanh toán không dùng tiền mặt và hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền, việc duy trì thuế khoán sẽ tạo ra một khoảng trống dữ liệu. Hộ kinh doanh cần hiểu rằng, việc minh bạch hóa không phải là để thu thuế cao hơn, mà là để tạo ra một hồ sơ tín dụng sạch, giúp họ tiếp cận nguồn vốn ngân hàng dễ dàng hơn thay vì phải tìm đến tín dụng đen".

Để thích ứng, các hộ kinh doanh cần bắt đầu từ việc chuẩn hóa dữ liệu đầu vào và đầu ra. Việc sử dụng hóa đơn điện tử không còn là lựa chọn mà là điều kiện bắt buộc để tồn tại trong chuỗi cung ứng. Nếu không có hóa đơn, các hộ kinh doanh sẽ tự đánh mất đi đối tượng khách hàng là các doanh nghiệp lớn - những đơn vị luôn yêu cầu chứng từ hợp lệ để khấu trừ thuế. Bà Nguyễn Thu Trang, chủ một chuỗi cửa hàng gia dụng tại phường Nghĩa Đô chia sẻ: "Lúc đầu khi nghe về việc bỏ thuế khoán, tôi rất lo vì sợ chi phí thuê kế toán sẽ đội lên. Nhưng sau khi áp dụng phần mềm quản lý tích hợp hóa đơn điện tử, tôi nhận ra mình kiểm soát hàng tồn kho và dòng tiền chặt chẽ hơn hẳn. Trước đây làm theo cảm tính, giờ nhìn vào số liệu mới thấy mình từng lãng phí rất nhiều chi phí không tên".

Thực tế, rào cản lớn nhất hiện nay không nằm ở công nghệ mà nằm ở thói quen giấu doanh thu. Nhiều hộ kinh doanh lo ngại khi dòng tiền hiển thị đầy đủ, nghĩa vụ thuế sẽ tăng vọt. Tuy nhiên, họ chưa tính đến những lợi ích dài hạn khi trở thành một thực thể kinh doanh minh bạch. Khi các giao dịch qua máy tính tiền được kết nối trực tiếp với cơ quan thuế, mọi chi phí đầu vào cũng sẽ được ghi nhận một cách công bằng, giúp hộ kinh doanh tối ưu hóa lợi nhuận thực tế thay vì chỉ nhìn vào con số tổng thu.

Bước chuyển mình tất yếu để chuyên nghiệp hóa

Sự thay đổi này cũng vấp phải không ít lo ngại từ những hộ kinh doanh nhỏ lẻ, vốn có biên lợi nhuận thấp. Tuy nhiên, nhìn từ góc độ vĩ mô, đây là bước đệm bắt buộc để khuyến khích các hộ kinh doanh có tiềm năng chuyển đổi lên mô hình doanh nghiệp. Việc duy trì một khu vực kinh tế phi chính thức quá lớn không chỉ kìm hãm năng lực cạnh tranh của chính các hộ kinh doanh mà còn làm méo mó các chỉ số tăng trưởng kinh tế. Ông Lâm Thế Khải, nhà đầu tư trong lĩnh vực bán lẻ đánh giá: "Chúng tôi thường không dám đầu tư vào các hộ kinh doanh dù họ có doanh thu tốt, lý do duy nhất là thiếu sự minh bạch. Nếu họ chuyển sang chế độ kế toán, có báo cáo tài chính rõ ràng, giá trị của họ sẽ tăng lên gấp nhiều lần. Đây chính là thời điểm để các hộ kinh doanh 'thay máu', từ bỏ lối làm ăn manh mún để gia nhập sân chơi lớn".

Hơn thế nữa, trong kỷ nguyên kinh tế số, dữ liệu chính là tài sản. Một hộ kinh doanh sử dụng hóa đơn điện tử và thanh toán số sẽ sở hữu một "lịch sử giao dịch" vô giá. Đây là cơ sở để các công ty tài chính, công ty Fintech đánh giá năng lực tín dụng và cung cấp các khoản vay tín chấp với lãi suất ưu đãi. "Hộ kinh doanh minh bạch sẽ là khách hàng ưu tiên của các ngân hàng trong năm 2026. Chúng tôi đang thiết kế các gói tài trợ dựa trên dòng tiền thực tế hiển thị trên hệ thống hóa đơn điện tử, giúp họ có vốn để mở rộng quy mô mà không cần thế chấp sổ đỏ", một lãnh đạo ngân hàng thương mại chia sẻ.

Tuy nhiên, các chuyên gia kinh tế và hộ kinh doanh đều cho rằng, để lộ trình này không gây "sốc" cho thị trường, các cơ quan quản lý cần có những bước đệm phù hợp. Việc hỗ trợ phần mềm kế toán miễn phí, đơn giản hóa các thủ tục khai báo và đặc biệt là đào tạo kỹ năng số cho tiểu thương là những việc cần ưu tiên hàng đầu. Anh Lê Văn Mạnh, chủ một xưởng cơ khí tại ngoại thành Hà Nội bộc bạch: "Chúng tôi mong muốn Nhà nước có các hướng dẫn cụ thể theo kiểu cầm tay chỉ việc. Người lao động như chúng tôi giỏi tay nghề nhưng rất ngại con số, phần mềm. Nếu quy trình khai thuế đơn giản như việc sử dụng mạng xã hội, chúng tôi sẵn sàng ủng hộ để kinh doanh đàng hoàng, không phải lo ngay ngáy mỗi khi có đoàn kiểm tra".

Thách thức và lộ trình chuyển đổi không gây "sốc"

Nhìn vào kinh nghiệm của các quốc gia láng giềng, việc chuyển đổi từ thuế khoán sang thuế dựa trên hóa đơn thực tế luôn đi kèm với các chính sách miễn giảm thuế trong giai đoạn đầu để khuyến khích sự tự nguyện. Ngành thuế cần xây dựng một hệ sinh thái hỗ trợ, nơi mà việc xuất hóa đơn từ máy tính tiền trở nên thuận tiện hơn cả việc ghi sổ tay. Điều này đòi hỏi sự hạ tầng viễn thông đồng bộ và các giải pháp phần mềm giá rẻ, dễ sử dụng.

Bên cạnh đó, cần có sự vào cuộc của chính quyền địa phương để xóa bỏ tâm lý "ngại thay đổi". Công tác truyền thông phải làm rõ: minh bạch không đồng nghĩa với tận thu, mà là để tạo ra môi trường kinh doanh công bằng, nơi mà người làm thật, hưởng thật được bảo vệ. Những hộ kinh doanh tuân thủ tốt cần được tôn vinh và hưởng các quyền lợi về an sinh xã hội, đào tạo nghề nghiệp và hỗ trợ mặt bằng sản xuất kinh doanh.

Nhiều chuyên gia cũng cảnh báo về nguy cơ phát sinh chi phí tuân thủ nếu quy trình kế toán quá phức tạp. Do đó, chế độ kế toán cho hộ kinh doanh cần được thiết kế ở mức tối giản nhất, chỉ tập trung vào các yếu tố cốt lõi là doanh thu và chi phí hợp lệ. Khi gánh nặng thủ tục được trút bỏ, các hộ kinh doanh sẽ có thêm thời gian để tập trung vào việc nâng cao chất lượng sản phẩm và dịch vụ - yếu tố cốt lõi để cạnh tranh trong thị trường ngày càng khắc nghiệt./.