Cục Hải quan khẳng định không phát sinh giấy phép con trong quản lý hóa chất

Thời gian gần đây, thị trường logistics và cộng đồng doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực xuất nhập khẩu hóa chất xôn xao trước thông tin về những phát sinh, vướng mắc trong thủ tục khai báo thành phần chi tiết của mặt hàng đặc thù này.

Để có câu trả lời chính thức, minh bạch hóa dòng chảy chính sách và tạo hành lang tâm lý ổn định cho hoạt động giao thương, Cục Hải quan đã chính thức lên tiếng thông qua Công văn số 16292/CHQ-GSQL ban hành ngày 15/5/2026, nhằm giải đáp và khẳng định cam kết tạo thuận lợi thương mại tối đa cho doanh nghiệp. Ngành Hải quan khẳng định, mọi thủ tục đều vận hành trên nền tảng luật định chuyên ngành, hoàn toàn không có câu chuyện giấy phép con tự phát, nhưng sự trung thực của doanh nghiệp là điều kiện tiên quyết để mạch máu thông quan không bị nghẽn mạch.

Hành lang pháp lý thống nhất: Không có chỗ cho quy định tự phát

Trên thực tế, hóa chất luôn là nhóm mặt hàng nằm trong danh mục kiểm soát trọng điểm của bất kỳ quốc gia nào trên thế giới do tính chất ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh, quốc phòng, môi trường và sức khỏe cộng đồng. Tại Việt Nam, hệ thống pháp luật điều chỉnh hoạt động này vừa bước qua một cột mốc quan trọng khi Luật Hóa chất 2025 chính thức đi vào cuộc sống, song hành cùng Luật Hải quan 2014 và các văn bản dưới luật tạo thành một hệ thống pháp lý đồng bộ.

Trước những băn khoăn từ phía thị trường về việc liệu cơ quan hải quan có siết chặt quy trình bằng các biện pháp hành chính riêng lẻ hay không, Cục Hải quan đã làm rõ quan điểm mang tính nguyên tắc. Từ khi Luật Hóa chất 2025 và các văn bản hướng dẫn có hiệu lực thi hành, cơ quan hải quan không ban hành thêm bất kỳ một quy định, quy trình hay điều kiện riêng biệt nào ngoài khuôn khỏi cốt lõi của pháp luật. Công tác quản lý tại các cửa khẩu vẫn tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc quản lý rủi ro - một phương thức quản trị hiện đại dựa trên lịch sử chấp hành pháp luật của doanh nghiệp, giúp phân luồng hàng hóa một cách khoa học, cắt giảm tối đa chi phí và thời gian cho những đơn vị uy tín.

Việc thực hiện các bước khai báo, kiểm tra, giám sát luôn dựa trên tinh thần hỗ trợ, đồng hành cùng sự phát triển của cộng đồng doanh nghiệp, lấy việc tuân thủ pháp luật làm thước đo để áp dụng các cơ chế ưu tiên.

Tuy nhiên, sự thông thoáng không đồng nghĩa với việc lỏng lẻo hay buông lỏng quản lý. Theo quy định rõ ràng tại Luật Hải quan, công chức hải quan khi thực thi nhiệm vụ được pháp luật trao quyền yêu cầu người khai hải quan cung cấp đầy đủ các tài liệu kỹ thuật, tài liệu chứng minh và thông tin bản chất liên quan đến hàng hóa. Mục đích của quyền hạn này là để xác định một cách chính xác tên hàng, áp mã số định danh hàng hóa (mã HS) và từ đó áp dụng các chính sách quản lý, chính sách thuế phù hợp, công bằng.

Mặt hàng hóa chất sở hữu một đặc thù rất lớn mà các loại hàng hóa thông thường khác không có, đó là sự phức tạp và đa dạng trong cấu trúc cấu thành. Một sản phẩm thương mại có thể mang một cái tên rất phổ biến trên thị trường, nhưng bản chất bên trong lại là sự tổng hợp của nhiều hợp chất, dung môi khác nhau với hàm lượng, tỷ lệ biến thiên. Việc xác định chính xác tính chất lý hóa, công thức cấu tạo của một mẫu hóa chất nhập khẩu hay xuất khẩu không thể thực hiện bằng mắt thường hay những đánh giá cảm quan tại bãi cảng, mà đòi hỏi một hệ thống dữ liệu kỹ thuật chi tiết, chính xác từ nhà sản xuất.

Nếu không có những thông tin mang tính định lượng và định tính này, công chức hải quan sẽ không thể có đủ cơ sở để xác định hàng hóa đó thuộc diện nào trong hệ thống danh mục quản lý chuyên ngành. Đây không phải là sự đòi hỏi mang tính chủ quan của người thực thi công vụ, mà là một yêu cầu kỹ thuật tất yếu phát sinh từ chính bản chất vật lý và hóa học của đối tượng quản lý.

Trách nhiệm tự khai, tự chịu trách nhiệm trên tờ khai hải quan

Một trong những điểm mấu chốt được Cục Hải quan tái khẳng định trong văn bản hướng dẫn là về mặt thành phần hồ sơ hải quan, doanh nghiệp hoàn toàn không phải nộp thêm bất cứ một loại chứng từ nào ngoài các giấy tờ đã được quy định cứng trong luật và thông tư. Cơ quan hải quan không tự ý đẻ ra bất kỳ một loại giấy tờ chứng nhận, giấy xác nhận hay cam kết phát sinh nào làm tăng chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp.

Mặc dù hồ sơ không tăng về mặt số lượng đầu tài liệu, nhưng yêu cầu về chất lượng thông tin trên tờ khai hải quan lại đặt ra một thách thức lớn hơn đối với tính chuyên nghiệp của người khai. Theo cơ chế tự khai, tự chịu trách nhiệm, người khai hải quan có nghĩa vụ và trách nhiệm pháp lý phải mô tả một cách đầy đủ, chi tiết và chính xác các thông tin cốt lõi của hàng hóa. Đối với hóa chất, các thông tin này bắt buộc phải bao gồm tên gọi thương mại kỹ thuật, thành phần cấu thành cụ thể, hàm lượng phần trăm của từng thành phần, số CAS (mã số định danh hóa chất toàn cầu), đặc tính lý hóa và công dụng thực tế.

Những thông tin này chính là căn cứ pháp lý để hệ thống hải quan điện tử và cơ quan quản lý phân loại hàng hóa vào đúng mã HS, áp dụng đúng mức thuế suất (bao gồm cả thuế ưu đãi hay thuế phòng vệ thương mại nếu có), cũng như đối chiếu xem mặt hàng đó có thuộc diện quản lý đặc biệt của các bộ, ngành chuyên ngành hay không. Khai báo mập mờ, thiếu hụt hay chỉ ghi tên chung chung không chỉ là hành vi thiếu trách nhiệm mà còn là dấu hiệu của việc không tuân thủ quy định pháp luật.

Trong thực tế vận hành hệ thống thông quan tự động VNACCS/VCIS, hàng hóa được phân chia thành ba luồng: Xanh (miễn kiểm tra), Vàng (kiểm tra hồ sơ) và Đỏ (kiểm tra thực tế). Cục Hải quan đã vạch rõ quy trình xử lý rất minh bạch đối với các tờ khai thuộc luồng Vàng và luồng Đỏ khi phát hiện các dấu hiệu nghi ngờ hoặc thiếu sót thông tin về mặt hàng hóa chất.

Khi tiến hành kiểm tra hồ sơ giấy hoặc kiểm tra thực tế hàng hóa, nếu phát hiện thông tin doanh nghiệp cung cấp chưa đủ cơ sở để đi đến kết luận chính xác về bản chất của lô hàng, cơ quan hải quan có quyền và sẽ yêu cầu doanh nghiệp bổ sung các tài liệu kỹ thuật gốc, các chứng từ kiểm nghiệm từ nhà sản xuất. Đây là một bước đệm hành chính cần thiết nhằm tạo cơ hội cho doanh nghiệp tự giải trình và chứng minh tính trung thực trong khai báo của mình.

Trong trường hợp sau khi đã bổ sung tài liệu mà giữa cơ quan hải quan và doanh nghiệp vẫn chưa thể đi đến sự thống nhất, hoặc tài liệu kỹ thuật vẫn không đủ căn cứ vững chắc để định danh chính xác mặt hàng, cơ quan hải quan sẽ kích hoạt các biện pháp nghiệp vụ chuyên sâu. Cụ thể, cơ quan hải quan sẽ tiến hành lấy mẫu để phân tích, phân loại tại các trung tâm kiểm định chuyên trách của ngành hải quan, hoặc trưng cầu giám định độc lập tại các tổ chức giám định có thẩm quyền được nhà nước cấp phép. Mọi quyết định thông quan hay áp dụng các chế tài xử lý sau đó sẽ hoàn toàn dựa trên kết quả giám định kỹ thuật khách quan này, bảo đảm tính thượng tôn pháp luật và bảo vệ quyền lợi chính đáng của cả hai phía.

Bảo mật bí mật thương mại và ranh giới với quản lý nhà nước

Một trong những nút thắt tâm lý lớn nhất khiến một số doanh nghiệp còn e dè, né tránh việc khai báo chi tiết thành phần phần trăm cấu thành của hóa chất là lo ngại bị rò rỉ bí mật thương mại, mất công thức độc quyền vào tay các đối thủ cạnh tranh. Về vấn đề mang tính sống còn này của doanh nghiệp, Cục Hải quan đã đưa ra lời giải thích giải tỏa hoàn toàn những lo ngại không đáng có.

Cơ quan hải quan khẳng định, việc yêu cầu người khai cung cấp các thông tin kỹ thuật chuyên sâu như Phiếu an toàn hóa chất (MSDS/SDS), số CAS toàn cầu, độ tinh khiết tuyệt đối... hoàn toàn là để phục vụ cho công tác quản lý nhà nước về an toàn, an ninh và thực thi chính sách thuế. Hành động này được thực hiện dựa trên chức năng, nhiệm vụ luật định và hoàn toàn không vi phạm các quy định về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ hay bảo mật bí mật kinh doanh của doanh nghiệp. Hệ thống thông tin dữ liệu của ngành hải quan được bảo mật ở cấp độ cao nhất theo tiêu chuẩn quốc gia.

Hơn thế nữa, những thông tin chi tiết này không chỉ là công cụ để cơ quan quản lý rà soát xem hóa chất đó có nằm trong danh mục cấm, hạn chế kinh doanh hay độc hại cần kiểm soát đặc biệt hay không, mà còn là chiếc chìa khóa vàng giúp chính doanh nghiệp được hưởng quyền lợi. Nhiều loại hóa chất tinh khiết, hóa chất phục vụ cho các ngành công nghệ cao hoặc y tế được hưởng các chính sách miễn, giảm thuế nhập khẩu, hoặc ưu đãi thủ tục theo các hiệp định thương mại tự do (FTA) và pháp luật chuyên ngành. Nếu doanh nghiệp từ chối cung cấp dữ liệu chi tiết, cơ quan hải quan sẽ không có cơ sở để áp dụng các chính sách ưu đãi này cho doanh nghiệp. Như vậy, minh bạch thông tin chính là cách tốt nhất để tự bảo vệ và tối ưu hóa lợi ích kinh tế chính đáng.

Khai báo không đầy đủ, doanh nghiệp tự kéo lùi tiến độ

Bên cạnh việc hướng dẫn chính sách, Cục Hải quan cũng thẳng thắn chỉ ra thực trạng đáng báo động đang diễn ra tại nhiều chi cục cửa khẩu. Qua công tác rà soát và kiểm tra thực tế, có một tỷ lệ không nhỏ các doanh nghiệp khi làm thủ tục xuất nhập khẩu hóa chất đã không khai báo đầy đủ thành phần cấu thành, hoặc cố tình ghi mập mờ tỷ lệ hàm lượng các chất. Sự thiếu sót này có thể đến từ sự chủ quan, năng lực chuyên môn của nhân viên khai hải quan còn hạn chế, hoặc do sự thiếu hợp tác từ phía đối tác cung cấp nước ngoài.

Hệ lụy của việc khai báo thiếu trung thực, thiếu đầy đủ này là vô cùng rõ ràng và người chịu thiệt hại đầu tiên chính là doanh nghiệp. Khi thông tin trên tờ khai không rõ ràng, hệ thống kiểm soát rủi ro tự động sẽ lập tức dừng thông quan và chuyển luồng kiểm tra. Việc phải dừng lại để yêu cầu bổ sung tài liệu, giải trình, thậm chí phải mang mẫu đi phân tích, giám định sẽ làm kéo dài thời gian thông quan từ vài ngày lên đến vài tuần. Điều này làm phát sinh hàng loạt chi phí lưu kho, lưu bãi tại cảng, làm đứt gãy chuỗi cung ứng nguyên liệu sản xuất của doanh nghiệp và làm giảm uy tín kinh doanh trên trường quốc tế.

Nghiêm trọng hơn, việc khai báo sai lệch bản chất hóa chất, dù vô tình hay hữu ý, nếu bị phát hiện qua công tác kiểm tra, giám định sẽ bị khép vào hành vi vi phạm pháp luật về hải quan và quản lý hóa chất. Doanh nghiệp không chỉ đối mặt với những khoản phạt hành chính nặng nề, bị truy thu thuế mà còn bị hạ điểm uy tín trên hệ thống quản lý rủi ro của Hải quan, dẫn đến việc các lô hàng tiếp theo trong tương lai sẽ bị kiểm soát chặt chẽ hơn rất nhiều.

Cục Hải quan khuyến nghị, các doanh nghiệp xuất nhập khẩu hóa chất phải chủ động đổi mới tư duy tiếp cận chính sách. Thay vì rơi vào thế bị động ứng phó khi hàng hóa đã về đến cảng, doanh nghiệp cần phải chủ động rà soát, làm việc chặt chẽ với các nhà sản xuất, đối tác cung ứng nước ngoài để có được đầy đủ các bộ tài liệu kỹ thuật chuẩn xác, các phiếu MSDS/SDS chi tiết ngay từ giai đoạn ký kết hợp đồng. Việc chuẩn bị kỹ lưỡng, hoàn thiện thông tin khai báo đầy đủ, chuẩn mực ngay từ khi truyền tờ khai điện tử đầu tiên là giải pháp tối ưu nhất để ngăn ngừa từ xa mọi vướng mắc, bảo đảm tốc độ thông quan nhanh nhất.

Trong lộ trình sắp tới, Cục Hải quan cho biết sẽ tiếp tục tăng cường phối hợp liên ngành chặt chẽ với các cơ quan quản lý chuyên ngành như Bộ Công Thương, Bộ Y tế, Bộ Tài nguyên và Môi trường...để xây dựng các cơ chế một cửa quốc gia liên thông, tháo gỡ triệt để các rào cản kỹ thuật và chồng chéo về mặt thẩm quyền. Đồng thời, ngành Hải quan sẽ đẩy mạnh các hoạt động tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật, tổ chức các lớp tập huấn chuyên sâu hướng dẫn doanh nghiệp kỹ năng khai báo hóa chất. Mục tiêu dài hạn là nâng cao nhận thức, chuyển đổi từ tư duy đối phó kiểm tra sang tự nguyện tuân thủ, cùng nhau xây dựng một môi trường kinh doanh xuất nhập khẩu minh bạch, an toàn và bền vững cho nền kinh tế Việt Nam trong kỷ nguyên mới./.