Cuộc đua vệ tinh tầm thấp tăng nhiệt

Khi quyền kiểm soát kết nối ngày càng gắn liền với an ninh quốc gia, tự chủ hạ tầng vệ tinh đang trở thành lựa chọn chiến lược của nhiều nước.

Ngoài Starlink của Mỹ, các quốc gia châu Âu và Canada cũng đang phát triển các hệ thống vệ tinh phục vụ nhu cầu riêng. Trong xu hướng này, Nga và Trung Quốc đang đẩy nhanh những dự án Internet vệ tinh quy mô lớn nhằm giảm phụ thuộc vào hạ tầng nước ngoài, đồng thời mở rộng khả năng ứng dụng trong lĩnh vực quốc phòng.

Tại Nga, dự án Rassvet là hệ thống Internet vệ tinh băng rộng quỹ đạo thấp do Bureau 1440 phát triển, thuộc tập đoàn công nghệ IKS Holding. Theo thiết kế, các vệ tinh Rassvet hướng tới hoạt động ở độ cao khoảng 800 km so với bề mặt Trái Đất, với tốc độ truyền dữ liệu Internet lên tới 1 gigabit/giây và độ trễ tín hiệu dưới 70 mili giây. Hệ thống sử dụng công nghệ 5G NTN và liên lạc laser giữa các vệ tinh nhằm tăng tốc độ truyền dữ liệu và mở rộng phạm vi phủ sóng, đặc biệt tại những khu vực xa xôi, thiếu hạ tầng viễn thông.

Nga đặt mục tiêu tiến tới cung cấp dịch vụ thương mại vào năm 2027, qua đó tăng cường khả năng tự chủ thông tin liên lạc và cạnh tranh trên thị trường Internet vệ tinh toàn cầu. Hiện hệ thống Rassvet đang ở giai đoạn đầu triển khai, với khoảng 32 vệ tinh đã được đưa lên quỹ đạo. Dự kiến có 156 vệ tinh được phóng lên quỹ đạo đến cuối năm. Dữ liệu quỹ đạo được đề cập trong chương trình cho thấy các vệ tinh đang hoạt động ở độ cao khoảng 500 km. Quy mô hệ thống còn nhỏ và tốc độ triển khai hiện là những hạn chế lớn, khiến Rassvet chưa thể phủ sóng liên tục 24/7 như Starlink.

Nga kỳ vọng Rassvet trở thành hạ tầng công nghệ lõi phục vụ cả mục đích dân sự và quân sự. Hệ thống được định hướng hỗ trợ kết nối tại các khu vực vùng sâu, vùng xa, đồng thời phục vụ chia sẻ dữ liệu trinh sát, điều khiển UAV và các nhu cầu thông tin liên lạc trong điều kiện xung đột.

Trong kỳ bầu cử Duma Quốc gia khóa 9 vừa qua, hệ thống vệ tinh quỹ đạo thấp lần đầu được sử dụng phục vụ bỏ phiếu điện tử từ xa tại một khu làng hẻo lánh ở vùng Bắc Cực, nơi hạ tầng viễn thông mặt đất còn hạn chế. Nga đang xem xét mở rộng công nghệ này tới 37 khu vực vùng sâu, vùng xa và khó tiếp cận.

Trong khi đó, Trung Quốc đang triển khai song song hai mạng Internet vệ tinh quy mô lớn, với tổng số vệ tinh dự kiến lên tới gần 28.000 chiếc. Một trong số đó là Quốc Võng, do doanh nghiệp nhà nước dẫn dắt. Dự án còn lại là Thiên Phàm, hướng tới triển khai hơn 15.000 vệ tinh. Hai hệ thống có mô hình vận hành khác nhau nhưng đều hướng tới cung cấp Internet băng rộng từ không gian. Trung Quốc đang theo đuổi đồng thời hai mục tiêu: tự chủ hạ tầng vệ tinh để bảo đảm an ninh quốc gia và mở rộng khai thác thương mại, hợp tác quốc tế nhằm nâng cao khả năng cạnh tranh với Starlink.

Quốc Võng được định hướng là hạ tầng thông tin chiến lược, có tiềm năng phục vụ quốc phòng, an ninh, liên lạc khẩn cấp và các nhu cầu thông tin quan trọng. Trong khi đó, Thiên Phàm tập trung nhiều hơn vào thị trường thương mại như cung cấp Internet cho tàu biển, máy bay dân dụng, vùng sâu, vùng xa và các dịch vụ kết nối xuyên biên giới.

Trung Quốc cũng có kế hoạch phát triển chòm vệ tinh Hồng Cốc-3 với quy mô hàng nghìn vệ tinh, bổ sung cho hệ sinh thái vệ tinh thương mại. Tuy nhiên, tham vọng này vẫn đối mặt với những trở ngại đáng kể, trong đó có chi phí phóng, năng lực tên lửa tái sử dụng và tốc độ triển khai vệ tinh.

Trong Quy hoạch 5 năm lần thứ 15 giai đoạn 2026 - 2030, Trung Quốc xác định mạng viễn thông thế hệ mới là một trong 6 mạng lưới trọng điểm của cơ sở hạ tầng chiến lược quốc gia. Bắc Kinh hướng tới xây dựng hệ thống tích hợp cáp quang, mạng di động mặt đất và Internet vệ tinh, kết hợp trí tuệ nhân tạo và Internet vạn vật, hình thành cấu trúc kết nối không gian - bầu trời - mặt đất - biển.

Mạng vệ tinh riêng được xem là giải pháp bổ sung cho những hạn chế của hạ tầng mặt đất ngoài lãnh thổ Trung Quốc, qua đó giảm nguy cơ gián đoạn thông tin và bảo vệ các lợi ích kinh tế, công nghệ và an ninh. Về công nghệ, hệ thống có thể hỗ trợ truyền dữ liệu, kết nối thiết bị từ xa và phát triển các ứng dụng như nhà máy thông minh, xe tự lái, thành phố thông minh, đồng thời tạo nền tảng thử nghiệm các công nghệ viễn thông thế hệ mới như 6G.

Một số nhà phân tích phương Tây cho rằng các vệ tinh thử nghiệm công nghệ thông tin liên lạc của Trung Quốc có thể mang ý nghĩa lưỡng dụng. Tuy nhiên, mức độ ứng dụng quân sự cụ thể vẫn chưa được kiểm chứng.

Không chỉ Nga và Trung Quốc, nhiều quốc gia khác cũng đang quan tâm tới việc xây dựng năng lực vệ tinh độc lập. Tại châu Âu, Đức đang lên kế hoạch phát triển một mạng vệ tinh liên lạc quân sự riêng trên quỹ đạo thấp, chú trọng độ trễ thấp, tốc độ truyền dữ liệu và khả năng bảo mật.

Vệ tinh quỹ đạo thấp hoạt động ở độ cao tối đa khoảng 2.000 km, gần Trái Đất hơn nhiều so với vệ tinh địa tĩnh truyền thống ở độ cao gần 36.000 km. Nhờ đó, độ trễ tín hiệu thấp hơn, cho phép duy trì kết nối Internet tại những khu vực vùng sâu, vùng xa, trên biển hoặc trên không, nơi hạ tầng viễn thông truyền thống khó tiếp cận.

Tuy nhiên, quỹ đạo thấp và phổ tần vô tuyến đều là những tài nguyên có giới hạn. Khi số lượng các chòm vệ tinh ngày càng tăng, nguy cơ va chạm, rác vũ trụ và nhiễu tín hiệu cũng trở thành thách thức đối với việc sử dụng không gian an toàn và bền vững.

Trong kỷ nguyên chiến tranh mạng, lợi thế không chỉ nằm ở số lượng vệ tinh được đưa lên quỹ đạo mà còn ở khả năng bảo vệ mạng lưới, duy trì dòng dữ liệu và bảo đảm kết nối khi khủng hoảng xảy ra. Cuộc đua Internet vệ tinh vì thế không còn đơn thuần là cạnh tranh về tốc độ kết nối hay công nghệ. Đằng sau các chòm vệ tinh đang hình thành là cuộc cạnh tranh về quyền kiểm soát hạ tầng thông tin, khả năng tự chủ chiến lược và vị thế của các quốc gia trong không gian.