Đặc sắc không gian thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu tại Thanh Sơn Linh Từ

Tròn một thập kỷ kể từ ngày "Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt" được UNESCO vinh danh trong Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, không gian đền Thượng Ngàn Thánh Mẫu - Thanh Sơn Linh Từ (tỉnh Phú Thọ) lại rộn ràng tiếng hát văn, nhịp phách. Điều đặc biệt, với tinh thần hoàn toàn chủ động, chính các nghệ nhân, thủ nhang và cộng đồng đạo quan đã tự tay tổ chức sự kiện trọng đại này, minh chứng cho khát vọng và sự tự lực của những người đang ngày đêm gìn giữ di sản.

Giải mã sức mạnh từ chữ "Thực hành"

Ít ai biết rằng, để có được tên gọi chính thức đệ trình UNESCO, giới chuyên gia và các nhà khoa học đã mất tới 14 năm điền dã và thảo luận chuyên sâu. Từ tên gọi đề xuất ban đầu là "Nghi lễ chầu văn", hồ sơ đã được đổi thành "Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ". Chữ "Thực hành" được thêm vào mang một sứ mệnh lớn lao: Khẳng định di sản này không phải là một hiện vật tĩnh lặng nằm trong tủ kính bảo tàng, mà nó là một đức tin, một nghi lễ Sa-man giáo (Shamanism) đang sống mãnh liệt, liên tục được tái tạo qua từng thế hệ.

Chính vì mang tính "thực hành", sức sống của di sản phụ thuộc chủ yếu vào cộng đồng. Trong buổi tọa đàm, NNƯT Lê Bá Linh – đại diện cộng đồng chủ thể – đã thẳng thắn nhìn nhận: "Chúng tôi hiểu rằng, chữ ‘Thực hành’ đặt lên vai những người theo đạo Mẫu một trách nhiệm lớn. Di sản sống hay không, đẹp hay không, trước hết là ở chính chúng tôi. Những sáng kiến như cuộc tọa đàm và thực hành di sản hôm nay phần lớn do cộng đồng tổ chức".

Bảo vệ "không gian thiêng": Lời răn từ những bậc thầy

Ý thức bảo vệ di sản của cộng đồng không chỉ nằm ở việc đứng ra tổ chức sự kiện, mà còn thể hiện ở sự quyết liệt bảo vệ "tính thiêng". Gắn bó với đạo Mẫu suốt 36 năm, NNƯT Nguyễn Tất Kim Hùng (Thủ nhang Thanh Sơn Linh Từ) xúc động nhớ lại bối cảnh những năm 1990 khi việc thực hành tín ngưỡng còn nhiều hạn chế. Đến nay, khi di sản đã được thế giới công nhận và tự do thực hành, ông lại canh cánh một nỗi lo mới: sự biến tướng, trục lợi và thương mại hóa quá mức các hoạt động tín ngưỡng.

"Bối cảnh thực hành của chúng tôi là đền, đài, điện, phủ. Di sản có tính thiêng, không thể đem lên sân khấu biểu diễn, hay mang ra hầu đồng ở chùa, đình làng, ngoài đường phố" - NNƯT Nguyễn Tất Kim Hùng nhấn mạnh. Theo ông, những nghệ nhân đã được vinh danh phải là những người sống "tốt đời đẹp đạo", thực hành đúng lề lối để làm gương.

Đồng tình với quan điểm này, NNƯT Trần Thị Kim Huệ cũng là một tấm gương tiêu biểu khi từng kiên quyết từ chối biểu diễn hầu đồng trên sân khấu hay tại các sự kiện, khẳng định chỉ thực hành nghi lễ khi lập ban thờ đúng chuẩn mực trong không gian thiêng.

Khi cộng đồng bảo vệ di sản

Sự kiện tại Thanh Sơn Linh Từ là một mô hình tiêu biểu về cách cộng đồng bảo vệ di sản. Nhận thấy những phô trương trong 10 năm qua, chính NNƯT Nguyễn Tất Kim Hùng cùng các thủ nhang, thanh đồng đã chủ động mời các nhà khoa học, nhà quản lý văn hóa về ngồi lại cùng nhau.

Cuộc tọa đàm và thực hành di sản do cộng đồng tự khởi xướng tại Thanh Sơn Linh Từ không chỉ là một sự kiện hướng tới lễ kỷ niệm. Nó là một lời khẳng định: Khi người dân thực sự làm chủ, trân trọng, yêu thương và thấu hiểu cội nguồn, di sản sẽ tự tỏa sáng và trường tồn cùng dân tộc.