Đầm Hà (Quảng Ninh): Nhiều xưởng sơ chế hàu xây trên đất nông nghiệp, tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm (Bài 1)

Theo phản ánh của người dân xã Đầm Hà (tỉnh Quảng Ninh), tại thôn một số thôn như: Xóm Giáo, Phúc Tiến, Đầm Buôn… xuất hiện một số cơ sở sơ chế hàu có dấu hiệu san lấp đất ao hồ, đất nuôi trồng thủy sản, tận dụng đất vườn tạp, đất liền kề để dựng lán trại, nhà bạt, khung sắt mái tôn làm nơi bóc tách hàu. Cùng với nhịp vận hành thường xuyên của các cơ sở này là sự hiện diện của nhiều lao động, lượng hàu được sơ chế mỗi ngày khá lớn (theo chia sẻ của người dân trung bình khoảng 200 – 300kg hàu đã bóc tách/ngày) kéo theo nước bẩn, mùi tanh và phế thải phát sinh ngay trong không gian sinh hoạt của người dân.

Ghi nhận thực tế của phóng viên Thời báo VTV trong những ngày giữa tháng 3, tại xã Đầm Hà, một số xưởng sơ chế hàu được dựng bằng khung sắt, mái tôn, nền bê tông, diện tích hàng trăm mét vuông. Có thể kể ra ở đây, nhà xưởng của hộ ông Đinh Văn T ở xóm Giáo, hộ bà Đặng Thị T ở thôn Phúc Tiến, hộ bà Hoàng Thị H ở thôn Đầm Buôn… là những địa điểm được người dân phản ánh. Ngoài ra, hộ ông Nguyễn Văn Tấn ở thôn Đầm Buôn cũng có công trình dạng khung sắt, mái tôn nhưng thời điểm ghi nhận đang tạm dừng hoạt động.

Ở một địa phương ven biển, hoạt động bóc tách, sơ chế hàu vốn không phải câu chuyện xa lạ. Nó gắn với sinh kế của nhiều lao động địa phương và là mắt xích trong chuỗi tiêu thụ hải sản. Nhưng khi các cơ sở sản xuất phát triển theo kiểu tận dụng đất vườn, đất nông nghiệp, quây bạt dựng xưởng tạm rồi hoạt động giữa khu dân cư, vấn đề không còn dừng ở chuyện mưu sinh. Khi đó, câu hỏi đặt ra là ranh giới giữa sản xuất nhỏ lẻ với vi phạm đất đai, giữa sinh kế với trách nhiệm bảo vệ môi trường đang được quản lý ra sao.

Mối lo dễ cảm nhận nhất là nước thải. Tại nhiều điểm sơ chế, nước rửa hàu, nước bẩn sau bóc tách không qua hệ thống xử lý đạt chuẩn mà chảy thẳng ra kênh mương, ao hồ xung quanh. Nước thải chứa cặn bẩn, tạp chất, vi sinh vật và mùi tanh đặc trưng của hải sản. Có nơi, dòng nước chuyển màu đen kịt, bốc mùi hôi nồng, len vào khu vực dân cư, nhất là những ngày nắng nóng.

Một số người dân cho biết, điều họ ám ảnh không chỉ là mùi hôi kéo dài mà còn là cảm giác môi trường sống đang bị ảnh hưởng từng ngày. Ao hồ quanh khu vực vừa là nơi tích nước, vừa gắn với sinh hoạt, sản xuất của người dân, nhưng lại có lúc trở thành nơi tiếp nhận trực tiếp nước thải từ xưởng. Có phản ánh còn cho rằng, sau khi xả nước bẩn ra môi trường, một số cơ sở lại tiếp tục bơm chính nguồn nước ấy lên để rửa hàu, rửa sàn xưởng. Nếu phản ánh này là đúng, đây không chỉ là vấn đề môi trường mà còn chạm tới nỗi lo về điều kiện vệ sinh trong quá trình sơ chế thực phẩm.

Ông Đ.V.C, một người dân sinh sống trên địa bàn xã Đầm Hà, chia sẻ thẳng thắn: "Xưởng nhà ông Tứ đổ vỏ ra trước xưởng, sau đó lấy đất lấp đi, nước thải xả trực tiếp ra bên cạnh, dòng nước đen kịt, ảnh hưởng môi trường xung quanh. Trước đây, tôi cũng thấy cơ quan chức năng xuống kiểm tra nhưng vẫn chưa thấy xử lý triệt để. Người dân chúng tôi chỉ mong muốn môi trường được trở nên sạch, đẹp, trong lành".

Không chỉ nước thải, vỏ hàu sau sơ chế cũng là một nỗi lo hiện hữu. Theo quan sát, sau khi tách ruột, một lượng lớn vỏ hàu được chất đống ngay trong khuôn viên các xưởng, hoặc tập kết lộ thiên tại khu vực gần nơi ở của người dân. Trong điều kiện thời tiết nóng ẩm, các chất hữu cơ còn bám lại trên vỏ hàu dễ phát sinh mùi, thu hút ruồi nhặng, làm không khí quanh khu vực trở nên nặng nề, khó chịu.

Điều đáng nói hơn là có hiện tượng sử dụng vỏ hàu để san lấp khi chưa qua xử lý, chưa được cơ quan có thẩm quyền cho phép. Vỏ hàu vốn có thể được nghiên cứu tái sử dụng nếu xử lý đúng quy trình. Nhưng khi được đổ đống, chôn lấp hoặc tận dụng tự phát, nó không còn là vật liệu có ích mà trở thành dạng phế thải tiềm ẩn rủi ro. Các tạp chất hữu cơ còn sót lại có thể thấm xuống nền đất, ảnh hưởng tới nguồn nước ngầm, trong khi việc đổ thải không đúng chỗ còn làm xáo trộn mặt bằng, tác động đến cảnh quan và môi trường xung quanh.

Làm việc với phóng viên, ông Vũ Công Hiếu, Trưởng phòng Kinh tế xã Đầm Hà, cho biết cuối năm 2025, đầu năm 2026, UBND xã đã hai lần kiểm tra, hướng dẫn các cơ sở sơ chế hàu. Theo ông Hiếu, đến ngày 13/3/2026, trên địa bàn còn 3 cơ sở sơ chế, 7 cơ sở đã tạm dừng hoạt động. Qua kiểm tra, về cơ bản các cơ sở đã hoàn thiện một số hồ sơ theo quy định. Tuy nhiên, ông cũng thừa nhận một số hộ đang dùng đất nông nghiệp, đất vườn tạp liền kề của gia đình để quây bạt, dựng nhà tạm phục vụ sơ chế.

Ông Hiếu nói: "Việc này chúng tôi cũng đã báo cáo, đề xuất lên cấp trên. Vừa rồi tỉnh cũng chỉ đạo, tuyên truyền các hộ sản xuất này ra các cụm công nghiệp hoặc quy hoạch điểm sản xuất để di dời những điểm này về vị trí tập trung. Đối với các hộ kinh doanh chúng tôi cũng yêu cầu có cam kết bảo vệ môi trường, vệ sinh an toàn thực phẩm, có hệ thống thu gom xử lý nước thải, xử lý môi trường định kỳ hàng tuần, hàng tháng, xử lý vỏ hàu phải đồng bộ, hiệu quả".

Đáng chú ý, trong buổi làm việc, vị đại diện chính quyền cơ sở xác nhận việc sử dụng đất sai mục đích là có. Liên ngành đã kiểm tra, song địa phương chưa xử lý kiên quyết tới mức xử phạt vi phạm hành chính. Cách lý giải của ông Hiếu cũng cho thấy thực tế quản lý ở cơ sở đang đứng trước một bài toán không dễ: "Đây cũng tạo ra việc làm cho những người lao động, thu nhập cho bà con địa phương nên chúng tôi vẫn đang châm trước cho bà con một chút. Xã mới dừng lại ở việc lập biên bản kiểm tra hiện trạng mà chưa ban hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính hay yêu cầu khắc phục hậu quả. Tuy nhiên thời gian tới, nếu còn muốn hoạt động lâu dài, dứt khoát các hộ gia đình phải chuyển ra cụm công nghiệp để đảm bảo các quy định. Địa phương cũng đã quy hoạch được khu vực sản xuất tập trung, thời gian tới sẽ cho triển khai."

Trong buổi làm việc giữa phóng viên Thời báo VTV và đại diện phòng Kinh tế xã Đầm Hà phản ánh một trạng thái rất thật ở nhiều địa bàn nông thôn, ven biển hiện nay. Đó là chính quyền cơ sở vừa nhìn thấy vi phạm, vừa nhìn thấy sinh kế. Nhưng chính ở điểm giao nhau này, yêu cầu quản lý lại càng phải rõ ràng hơn. Bởi nếu "châm trước" kéo dài, vi phạm dễ trở thành bình thường; còn nếu chỉ nhìn ở góc độ cứng nhắc, không tính tới sinh kế của người dân, bài toán ổn định xã hội lại phát sinh hệ lụy khác.

Chính vì vậy vấn đề vì thế không chỉ là có hay không vài nhà xưởng tạm. Vấn đề là phải sớm xác lập một nguyên tắc quản lý nhất quán, không hợp thức hóa việc dựng xưởng trên đất sai mục đích; không để nước thải, vỏ hàu trở thành gánh nặng đẩy sang môi trường sống của cộng đồng; và không thể để sự tồn tại của các cơ sở này kéo dài trong vùng xám giữa "đã biết" và "chưa xử lý dứt điểm".

Phóng viên sẽ tiếp tục thông tin...