“Đánh thức” nguồn lực đất công cho tăng trưởng kinh tế

Nguồn lực đang bị đóng băng

Việc Sở Tài chính TP Hồ Chí Minh công bố kế hoạch rà soát, sắp xếp và xử lý các trụ sở công bỏ trống sau sáp nhập đơn vị hành chính không chỉ là câu chuyện kỹ thuật quản lý tài sản. Đó là phép thử đối với tư duy quản trị đô thị của TP Hồ Chí Minh trong giai đoạn mới.

Nhiều năm qua, nghịch lý lớn nhất của TP Hồ Chí Minh là một đô thị luôn thiếu vốn cho hạ tầng, chống ngập, metro, trường học và nhà ở xã hội nhưng lại để hàng loạt "đất vàng" nằm im giữa trung tâm thành phố. Không ít trụ sở cũ rơi vào tình trạng bỏ trống kéo dài, sử dụng cầm chừng hoặc cho thuê thiếu minh bạch.

Điều đáng nói là tài sản công không phải tài sản vô chủ. Đó là nguồn lực được hình thành từ ngân sách và đóng góp của người dân. Khi những khu đất có giá trị hàng trăm, hàng nghìn tỷ đồng bị "đắp chiếu", sự lãng phí không chỉ nằm ở giá trị bất động sản mà còn ở chi phí cơ hội phát triển.

Theo GS.TSKH Đặng Hùng Võ, nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường, Nhà nước nên ưu tiên đấu giá các trụ sở, nhà đất công dôi dư để chuyển sang khu vực sản xuất kinh doanh nhằm tạo nguồn tài chính công rất lớn cho phát triển kinh tế xã hội. Ông Võ cũng cho rằng tình trạng bỏ hoang tài sản công đang tạo ra một vòng "lãng phí kép", vừa thất thoát nguồn lực Nhà nước, vừa làm chậm quá trình chuyển hóa đất đai thành động lực tăng trưởng.

Nhận định này phản ánh đúng thực trạng của nhiều địa phương hiện nay. Báo cáo tại hội nghị do Cục Quản lý công sản tổ chức đầu tháng 5/2026 cho thấy khoảng 15 địa phương đã hoàn thành hoặc sắp hoàn thành bước 2 của quá trình sắp xếp tài sản công. Tuy nhiên, nhiều nơi mới chỉ dừng ở việc bàn giao cho trung tâm phát triển quỹ đất hoặc cấp xã quản lý, chưa đưa vào khai thác thực tế. Không ít cơ sở vẫn bỏ trống, giữ nguyên biển hiệu cũ. Ông Nguyễn Tân Thịnh, Cục trưởng Cục Quản lý công sản, Bộ Tài Chính cũng cho rằng, những trường hợp như vậy chưa thể xem là hoàn thành nhiệm vụ.

Trong nhiều năm, tư duy phổ biến của không ít cơ quan vẫn là "giữ đất", "giữ trụ sở", "giữ quyền quản lý". Chính tư duy này khiến tài sản công bị chia cắt, manh mún và không phát huy được giá trị sử dụng. Một thành phố hiện đại không thể để tồn tại những "điểm chết" giữa trung tâm đô thị. Các khu nhà đất công bỏ hoang không chỉ gây lãng phí hạ tầng mà còn làm giảm mỹ quan, suy giảm giá trị khu vực xung quanh và tạo nguy cơ phát sinh sử dụng trái phép.

Từ quản lý sang vận hành

Điểm tích cực là TP Hồ Chí Minh đang bắt đầu thay đổi các quản lý tài sản công. Việc chủ động rà soát toàn bộ quỹ nhà đất công cho thấy thành phố đã nhìn tài sản công theo hướng khai thác hiệu quả thay vì chỉ quản lý hành chính đơn thuần.

Đây là hướng đi đúng bởi trong bối cảnh ngân sách còn nhiều áp lực, tài sản công chính là "mỏ vàng" nếu được vận hành bài bản. Những khu đất không còn nhu cầu sử dụng có thể đấu giá công khai để tạo nguồn vốn cho hạ tầng. Nhiều trụ sở cũ có thể chuyển đổi thành trường học, cơ sở y tế, không gian công cộng hoặc nhà ở xã hội với chi phí thấp hơn nhiều so với xây mới.

Quan trọng hơn, tài sản công cần được đặt trong chiến lược phát triển đô thị dài hạn thay vì xử lý theo từng trường hợp riêng lẻ. TP Hồ Chí Minh đang thiếu không gian công cộng, thiếu quỹ đất giáo dục và thiếu nhà ở xã hội. Nếu chỉ chăm chăm bán tài sản để tăng thu ngân sách trước mắt, thành phố có thể phải trả giá đắt trong tương lai.

Vì vậy, nhiều chuyên gia cho rằng, yêu cầu lớn nhất hiện nay không phải bán được bao nhiêu đất công mà là tối ưu hóa giá trị xã hội trên từng mét vuông đất công. Muốn làm được điều đó, trước hết TP Hồ Chí Minh phải minh bạch hóa toàn bộ dữ liệu tài sản công. Người dân cần biết thành phố có bao nhiêu nhà đất công, đang sử dụng ra sao và kế hoạch xử lý thế nào. Minh bạch là điều kiện quan trọng nhất để ngăn ngừa thất thoát và lợi ích nhóm.

Cùng với đó là áp dụng cơ chế thị trường trong khai thác tài sản công nhưng phải kiểm soát chặt bằng đấu giá công khai, định giá sát thực tế và kiểm toán độc lập. Một khu đất công nếu bị định giá thấp hơn thị trường 20% đến 30% cũng đã là thất thoát rất lớn. Một trở ngại khác là tâm lý sợ trách nhiệm trong xử lý đất công sau hàng loạt vụ án thời gian qua. Không ít cán bộ chọn giải pháp an toàn là không dám quyết, không dám ký. Hệ quả là tài sản tiếp tục bỏ hoang nhiều năm. Nếu không có cơ chế pháp lý rõ ràng và cơ chế bảo vệ người làm đúng, quá trình xử lý sẽ còn chậm.

Điều TP Hồ Chí Minh cần lúc này, theo các chuyên gia, không đơn thuần là sắp xếp lại vài trụ sở hành chính mà là xây dựng cách quản lý vận hành tài sản công. Theo đó, tài sản công không còn là tài sản để giữ mà phải trở thành nguồn lực phát triển, tạo ra giá trị kinh tế, giá trị xã hội và giá trị đô thị lâu dài. Nếu làm được điều này, TP Hồ Chí Minh không chỉ giải phóng được nguồn lực đang bị đóng băng mà còn có thể tạo ra một mô hình quản trị tài sản công hiện đại cho cả nước.