Đất đai không chỉ là nguồn lực phát triển mà còn là thước đo công bằng

Trao quyền mạnh cho địa phương nhưng không buông lỏng kiểm soát

Những phiên thảo luận về dự án Luật Phát triển đô thị tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất của Quốc hội không chỉ xoay quanh câu chuyện quy hoạch hay mở rộng không gian phát triển. Điều được nhiều đại biểu quan tâm hơn cả là làm thế nào để quá trình đô thị hóa tạo động lực tăng trưởng nhưng vẫn giữ được nguyên tắc công bằng, minh bạch và bảo vệ quyền lợi của người dân.

Phát biểu tại Tổ 10 (Đoàn ĐBQH tỉnh Ninh Bình và Đoàn ĐBQH tỉnh Sơn La), Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh đánh giá cao tư duy đổi mới của dự thảo Luật khi xác định đô thị là động lực phát triển quốc gia.

Theo Phó Chủ tịch Quốc hội, để các đô thị thực sự phát huy vai trò đầu tàu tăng trưởng, địa phương cần được trao đủ thẩm quyền, đủ công cụ và đủ khả năng huy động nguồn lực.

Tuy nhiên, đi cùng với phân quyền phải là cơ chế kiểm soát quyền lực chặt chẽ.

Bởi nếu mỗi địa phương ban hành những cơ chế đặc thù khác nhau, hệ thống pháp luật có nguy cơ bị phân mảnh, gây khó khăn cho người dân, doanh nghiệp và cả cơ quan thực thi.

Vì vậy, việc trao quyền phải luôn đặt trong khuôn khổ Hiến pháp, bảo đảm sự thống nhất của hệ thống pháp luật và trách nhiệm giải trình của chính quyền địa phương.

Đất đai – phép thử lớn nhất của một đạo luật kiến tạo

Trong toàn bộ góp ý, vấn đề được Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh dành nhiều thời gian phân tích nhất là chính sách đất đai.

Theo bà, đây chính là "phép thử" lớn nhất để đánh giá mức độ công bằng của Luật Phát triển đô thị.

Đô thị phát triển đồng nghĩa với giá trị đất đai tăng lên nhanh chóng. Những tuyến đường mới, các khu đô thị hiện đại hay các trung tâm logistics đều tạo ra giá trị gia tăng rất lớn cho đất đai.

Song điều quan trọng là phần giá trị tăng thêm ấy sẽ thuộc về ai?

Đó là Nhà nước, nhà đầu tư hay người dân có đất bị thu hồi?

Theo Phó Chủ tịch Quốc hội, nếu Nhà nước thu hồi đất theo giá trị trước khi đầu tư hạ tầng, sau đó giao hoặc đấu giá theo mức giá mới cao hơn mà người dân không được hưởng phần giá trị chênh lệch hợp lý thì rất khó bảo đảm sự công bằng.

Vì vậy, Ban soạn thảo cần rà soát kỹ các quy định liên quan đến thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và cơ chế khai thác giá trị gia tăng từ đất.

Theo đề xuất, chỉ được thu hồi đất khi dự án đã xác định rõ mục tiêu, ranh giới, nguồn vốn và tiến độ thực hiện.

Trước khi thu hồi đất ở phải hoàn thành phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; khu tái định cư phải đủ điều kiện để người dân ổn định cuộc sống.

Đồng thời, phần giá trị tăng thêm từ đất nhờ đầu tư công cần được phân bổ trở lại cho hạ tầng xã hội, nhà ở xã hội và cộng đồng dân cư chịu tác động.

Đó không chỉ là câu chuyện kinh tế mà còn là nguyên tắc bảo đảm công bằng xã hội trong quá trình phát triển đô thị.

Người dân phải là chủ thể chứ không chỉ là người bị tác động

Một nội dung đáng chú ý khác là yêu cầu phân định rõ ranh giới giữa thu hồi đất vì lợi ích công cộng và thu hồi đất phục vụ mục tiêu thương mại.

Theo Phó Chủ tịch Quốc hội, dự thảo hiện giao cho địa phương nhiều thẩm quyền rất lớn, từ thu hồi đất vùng phụ cận các công trình giao thông đến quyết định cơ chế bồi thường, điều chỉnh lại đất đai hay góp quyền sử dụng đất.

Nếu không quy định rõ ràng, rất dễ dẫn tới cách hiểu và áp dụng khác nhau, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của người dân.

Đặc biệt, cơ chế điều chỉnh lại đất đai chỉ thực sự là công cụ phát triển tiến bộ khi người dân được tham gia đầy đủ vào quá trình quyết định.

Người dân cần được biết, được bàn, được đồng thuận về phương án phân chia lại đất, cách xác định giá trị đóng góp cũng như quyền lợi sau khi dự án hoàn thành.

Nếu người dân chỉ có nghĩa vụ giao đất mà không có quyền tham gia quyết định hoặc chia sẻ giá trị tăng thêm thì cơ chế này có nguy cơ trở thành hình thức thu hồi đất trá hình.

Quan điểm ấy cũng được mở rộng sang vấn đề tái định cư.

Theo Phó Chủ tịch Quốc hội, phát triển đô thị không chỉ là xây dựng những khu nhà mới mà còn phải bảo đảm sinh kế, việc làm, trường học, cơ sở y tế, giao thông công cộng và các điều kiện sống thiết yếu cho người dân sau di dời.

Một khu tái định cư chỉ thực sự thành công khi chất lượng sống của người dân bằng hoặc cao hơn nơi ở cũ.

Kiến tạo phát triển nhưng phải đặt quyền lực đúng giới hạn

Một trong những nội dung nhận được nhiều sự quan tâm là cơ chế giao đất, cho thuê đất không qua đấu giá, đấu thầu đối với một số dự án đặc thù.

Theo Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh, đây là cơ chế có thể giúp thu hút nhanh các nhà đầu tư chiến lược.

Tuy nhiên, đất đai là nguồn lực công hữu đặc biệt và hữu hạn.

Khi bỏ cơ chế cạnh tranh thì càng phải tăng cường minh bạch và trách nhiệm giải trình.

Danh mục dự án được áp dụng cơ chế đặc thù phải được xác định rõ; tiêu chí lựa chọn nhà đầu tư, năng lực tài chính, chủ sở hữu hưởng lợi và nghĩa vụ tài chính phải được công khai.

Nếu nhà đầu tư không thực hiện đúng cam kết, cần có cơ chế thu hồi dự án, thu hồi đất và hoàn trả toàn bộ ưu đãi đã được hưởng.

Khép lại phần phát biểu, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh nhấn mạnh một thông điệp xuyên suốt: một đạo luật kiến tạo không phải là đạo luật trao quyền nhiều nhất, mà là đạo luật đặt quyền lực đúng chỗ, xác định giới hạn rõ ràng và bảo đảm người chịu tác động có tiếng nói thực chất.

Thông điệp ấy không chỉ dành cho quá trình xây dựng Luật Phát triển đô thị mà còn phản ánh yêu cầu ngày càng cao đối với quản trị quốc gia trong giai đoạn phát triển mới: mọi chính sách về đất đai, quy hoạch và phát triển đô thị đều phải hướng tới mục tiêu cuối cùng là phục vụ người dân, bảo đảm công bằng xã hội và tạo dựng niềm tin trong quá trình phát triển bền vững.