Đầu tư công giai đoạn 2026 - 2030: Xóa bỏ dàn trải, dồn lực cho các siêu dự án quốc gia

Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam đang đứng trước ngưỡng cửa của những vận hội mới, kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026 - 2030 vừa được Quốc hội thông qua là một bản quy hoạch chiến lược, thể hiện sự thay đổi mang tính bước ngoặt, tập trung nguồn lực cho những siêu dự án, kiên quyết xóa bỏ tư duy dàn trải để khơi thông dòng máu của nền kinh tế.

Nỗ lực cho mục tiêu tăng trưởng hai chữ số

Quốc hội vừa chính thức phê duyệt một con số kỷ lục cho Kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026 - 2030 với 8,22 triệu tỷ đồng. Như vậy, so sánh về quy mô, con số này gấp tới 2,71 lần so với mức ước giải ngân của giai đoạn 5 năm trước đó.

Việc nâng quy mô vốn đầu tư công lên một tầm cao mới cho thấy quyết tâm của Chính phủ trong việc tạo ra một cú hích đủ lớn để kích dẫn các nguồn vốn ngoài nhà nước. Theo đó, vốn đầu tư công sẽ chiếm khoảng 20 - 22% tổng vốn đầu tư toàn xã hội. Đặc biệt, chi đầu tư phát triển từ ngân sách nhà nước sẽ chiếm tới 40% tổng chi ngân sách, đây là một tỷ lệ minh chứng cho ưu tiên hàng đầu là kiến thiết hạ tầng và thúc đẩy sản xuất.

Tuy nhiên, số vốn này sẽ đi kèm với một điều kiện về mặt hiệu quả là hệ số ICOR (hệ số sử dụng vốn) phải kéo giảm xuống mức 4,5 - 4,8. Điều này đồng nghĩa với việc mỗi đồng vốn bỏ ra phải sinh lời cao hơn, đóng góp trực tiếp và mạnh mẽ hơn vào tốc độ tăng trưởng GDP hai chữ số mà Việt Nam đang hướng tới.

Vốn tăng gần 3 lần, dự án giảm 30%

Điểm gây ấn tượng mạnh nhất trong kế hoạch 5 năm tới chính là nguyên tắc tập trung, trọng điểm, dứt điểm. Trong khi tổng vốn tăng phi mã, thì số lượng dự án lại được yêu cầu cắt giảm ít nhất 30% so với giai đoạn 2021 - 2025. Bằng cách giảm số lượng dự án, Nhà nước tập trung nguồn lực vào những công trình có tính lan tỏa vùng, liên vùng và quốc gia.

Mục tiêu không còn là mỗi địa phương đều có một vài dự án nhỏ lẻ, mà là cả nước cùng hướng về những đại công trình mang tính thay đổi diện mạo quốc gia. Trong kế hoạch phân bổ nguồn lực quốc gia giai đoạn tới, ngân sách trung ương đã dành một khoản định danh đặc biệt trị giá hơn 192.000 tỷ đồng để tập trung triển khai 9 dự án quan trọng quốc gia. Đây không chỉ là những công trình hạ tầng giao thông được xem là chìa khóa chiến lược để mở ra các không gian phát triển kinh tế mới, tạo động lực tăng trưởng bền vững cho nhiều vùng miền trên cả nước.

Trọng điểm của chiến lược hạ tầng này chính là việc hoàn thiện trục dọc xuyên quốc gia thông qua tuyến cao tốc Bắc - Nam phía Đông. Việc dồn lực để dứt điểm cả hai giai đoạn 2016-2020 và 2021-2025 sẽ tạo nên một hành lang vận tải thông suốt từ Bắc chí Nam, xóa bỏ các điểm nghẽn lưu thông và kết nối các trung tâm kinh tế trọng điểm dọc theo chiều dài đất nước.

Song song với trục dọc, Chính phủ cũng ưu tiên phát triển hệ thống đường vành đai huyết mạch tại các đô thị lớn. Các dự án Vành đai 4 vùng Thủ đô Hà Nội, cùng với Vành đai 3 và Vành đai 4 TP. Hồ Chí Minh được kỳ vọng sẽ giải tỏa áp lực giao thông đang ngày càng quá tải tại hai đầu tàu kinh tế lớn nhất cả nước. Khi các tuyến vành đai này đi vào hoạt động, không gian đô thị sẽ được mở rộng, thúc đẩy xu hướng giãn dân và tạo điều kiện hình thành các khu công nghiệp, đô thị vệ tinh mới, từ đó giảm chi phí logistics và tăng hiệu quả giao thương.

Tầm nhìn về kết nối vùng và quốc tế cũng được cụ thể hóa qua danh mục các tuyến cao tốc chiến lược như Khánh Hòa - Buôn Ma Thuột, Biên Hòa - Vũng Tàu và Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng. Đặc biệt, sự xuất hiện của tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng trong danh sách ưu tiên cho thấy tư duy mới trong việc phát triển hạ tầng đa phương thức. Tuyến đường sắt này sẽ đóng vai trò cầu nối quan trọng, thiết lập hành lang kinh tế nối liền vùng biên giới phía Bắc với các cảng biển lớn, mở ra triển vọng to lớn cho hoạt động xuất nhập khẩu và giao thương xuyên biên giới.

Nổi bật nhất trong danh mục đầu tư chính là dự án đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam. Đây là dự án biểu tượng cho trình độ kỹ thuật và khát vọng vươn mình của Việt Nam trong kỷ nguyên mới. Việc hiện diện trong danh sách ưu tiên đặc biệt khẳng định quyết tâm của Đảng và Nhà nước trong việc hiện đại hóa hệ thống giao thông quốc gia theo tiêu chuẩn quốc tế, tạo ra một cú hích thay đổi hoàn toàn diện mạo kinh tế - xã hội.

Tất cả những nỗ lực đầu tư đều hướng tới mục tiêu đến năm 2030, Việt Nam sẽ sở hữu tối thiểu 5.000 km đường bộ cao tốc. Những cung đường này là sợi dây liên kết bền chặt, giúp tối ưu hóa chi phí vận hành nền kinh tế, nâng cao năng lực cạnh tranh cho hàng hóa Việt và khẳng định vị thế của Việt Nam trên bản đồ kinh tế quốc tế. Đây là nền tảng vững chắc để đưa đất nước bước vào giai đoạn phát triển bứt phá và toàn diện.

Quản trị bằng KPI và hậu kiểm

Để giải ngân hơn 8 triệu tỷ đồng với tỷ lệ đạt trên 95% không phải là nhiệm vụ dễ dàng. Chính phủ đã xác định không thể quản lý khối lượng vốn lớn này bằng bộ máy và tư duy cũ. Bắt đầu công cuộc cải cách từ Luật Đầu tư công 2024. Thay đổi lớn nhất là việc chuyển dịch mạnh mẽ từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Những thủ tục hành chính rườm rà và "rừng" văn bản giấy tờ dự kiến sẽ được cắt giảm tới 70%.

Việc phân cấp, phân quyền được đẩy mạnh tối đa cho các bộ ngành và địa phương. Tuy nhiên, quyền lợi đi đôi với trách nhiệm. Lần đầu tiên, hệ thống KPI (chỉ số đánh giá hiệu quả) được áp dụng chặt chẽ trong quản lý dự án đầu tư công. Mỗi dự án không chỉ được theo dõi về tiến độ giải ngân mà còn phải định lượng được giá trị kinh tế mang lại.

Chính phủ cũng áp dụng phương thức điều hành cuốn chiếu. Định kỳ hàng năm sẽ đánh giá lại, và đến cuối năm 2028 sẽ có một đợt tổng rà soát để điều chỉnh cơ cấu vốn. Cách tiếp cận linh hoạt này giúp nền kinh tế sẵn sàng đối phó với các biến động từ bên ngoài hoặc những biến động vĩ mô khó lường.

Trong tổng vốn 8,22 triệu tỷ đồng, vốn ngân sách địa phương chiếm một phần không nhỏ với 4,42 triệu tỷ đồng. Quốc hội đã đưa ra quy định rất rõ ràng, các địa phương khi được bố trí vốn trung ương phải có cam kết đối ứng phần vốn còn thiếu. Đặc biệt, nếu dự án bị đội vốn trong quá trình triển khai, địa phương phải tự cân đối ngân sách để bù đắp, đảm bảo chất lượng và tiến độ. Điều này nhằm chấm dứt tình trạng vẽ dự án rồi sau đó xin thêm vốn trung ương, tạo ra sự chủ động và trách nhiệm cao nhất cho người đứng đầu các tỉnh, thành phố./.