Đầu tư công thông minh: Động lực tăng trưởng bền vững

Châu Á: Các mô hình đầu tư công tạo tăng trưởng bền vững

Những hình ảnh các siêu đô thị châu Á từ Tokyo, Seoul, Singapore đến Thượng Hải, với những đoàn tàu cao tốc như những mũi tên lao trên những tuyến đường với tốc độ - thậm chí vượt tốc độ của gió. Hay những sân bay hiện đại, công nghệ cao là điểm đi và đến của hàng tỷ lượt du khách mỗi năm tới những vùng đất lạ. Hay một thủ đô mới như tại Indonesia, Thủ đô Nusantara đang trong quá trình xây dựng và hướng tới vận hành chính thức vào năm 2028 - một biểu tượng của hạ tầng tương lai tại đảo quốc Indonesia. Đó chính là sức mạnh của những dự án đầu tư công do các Chính phủ triển khai đang tạo ra sức mạnh toàn cầu và kiến tạo tương lai. Và trên khắp châu Á, những công trình hạ tầng quy mô lớn đang định hình lại nền kinh tế. Từ những sân bay nhộn nhịp của Singapore, đến các tuyến đường sắt cao tốc trải dài Trung Quốc, đầu tư công không còn chỉ là chi tiêu, mà đã trở thành công cụ chiến lược tạo ra hệ sinh thái kinh tế tăng trưởng bền vững.

Nusantara, một thủ đô mới của Indonesia đang hình thành từ con số 0. Một thành phố sẽ tái cấu trúc không gian kinh tế, thu hút hợp tác công tư và vốn đầu tư quốc tế, với tổng chi phí ước tính khoảng 32 đến 35 tỷ USD. Trong đó, dự kiến ngân sách Nhà nước chỉ chi trả 20% chi phí, số còn lại khoảng 80% sẽ huy động từ đầu tư tư nhân.

Tokyo Metro, hệ thống tàu điện ngầm tại Nhật Bản là một đại dự án hạ tầng đô thị, hoạt động theo mô hình "lai" giữa công và tư. Trong đó, Nhà nước nắm cổ phần chi phối, còn hoạt động theo cơ chế doanh nghiệp. Trong mô hình này, khu vực tư nhân thường đảm nhận các khâu như tài chính, xây dựng và vận hành, trong khi Nhà nước vẫn giữ quyền kiểm soát chiến lược và chịu trách nhiệm chính về rủi ro.

Thành phố thông minh Songdo của Hàn Quốc được xây dựng trên trên đất lấn biển - một nơi tích hợp công nghệ, logistics, tài chính - cho thấy đầu tư công gắn với chiến lược công nghiệp hóa rõ ràng. Khác với Nhật Bản, Hàn Quốc coi khu vực tư nhân là động lực quan trọng trong phát triển hạ tầng nhằm giảm áp lực ngân sách; huy động nguồn vốn lớn. Trong mô hình này, Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, còn khu vực tư nhân tham gia sâu vào toàn bộ vòng đời dự án, từ đầu tư, xây dựng đến vận hành.

Những tuyến đường sắt tốc độ cao như những mạch máu lan tỏa khắp các đô thị, nông thôn của Trung Quốc. Từng dựa mạnh vào đầu tư công để tăng trưởng nhanh, Trung Quốc hiện đang tái cấu trúc bằng việc giảm đầu tư bất động sản, tăng đầu tư vào công nghệ (AI, chip), nhằm duy trì tăng trưởng ổn định và hạn chế bong bóng tài sản.

Châu Á đang nỗ lực "thu nhỏ" khoảng cách phát triển bằng những đại dự án đầu tư công từ nguồn vốn tỷ đô, nhưng không chỉ là chi tiêu để kích cầu, mà là thiết kế tương lai các nền kinh tế.

GS. TS. Vũ Minh Khương - Trường Chính sách Công Lý Quang Diệu, Singapore cho biết: "Đối với các nước có tốc độ phát triển nhanh, đầu tư công đóng một vai trò rất quan trọng, đặc biệt là giai đoạn khi nền kinh tế bước vào giai đoạn cất cánh. Nó đòi hỏi mức độ đầu tư nói chung phải chiếm tỷ trọng rất cao trong tổng GDP, thường từ 30% đến 45%. Và với các nước như Hàn Quốc, Trung Quốc và Singapore, đầu tư công phải chiếm ở mức độ từ 25% đến 60% trong tổng đầu tư.

Cho nên, đầu tư công có vai trò rất lớn nhưng mà mô hình ở mỗi nước thực hiện tương đối khác nhau. Ví dụ như ở Trung Quốc, đầu tư rất toàn diện và coi trọng quy mô rất lớn để tạo ra những biến chuyển căn bản và nhanh chóng, từ hệ thống tàu điện ngầm đến hệ thống điện lực, năng lượng, đường sắt cao tốc và hạ tầng cơ sở, triển khai rất nhanh để tạo ra sức bật của nền kinh tế. Với Hàn Quốc, mô hình đầu tư công giúp tạo ra bước tiến tiên phong trong lĩnh vực công nghệ chiến lược. Còn mô hình của Singapore, họ hội nhập rất sâu với nền kinh tế thế giới và họ mong muốn dựa vào nền kinh tế thế giới để phát triển. Cho nên đầu tư công là yểm trợ cho đầu tư quốc tế, đầu tư nước ngoài để trở thành một hệ sinh thái cho Singapore".

Nói về những nguyên tắc nào về đầu tư công mà Việt Nam có thể tham khảo được từ kinh nghiệm thành công của các nước, GS.TS. Vũ Minh Khương cho biết thêm: "Theo nghiên cứu của tôi, có thể tổng kết thành 5 nguyên tắc vàng rất quan trọng về mặt chọn lựa dự án. Thứ nhất, dự án phải giải quyết những vấn đề pinpoint, những điểm đau của nền kinh tế, đáp ứng những khát vọng, mong muốn của người dân, của doanh nghiệp, của xã hội. Chẳng hạn như tắc nghẽn đường giao thông phải chú ý hệ thống hạ tầng Metro hay đường phố quy hoạch hay vấn đề logistic, giảm phí logistic cho các doanh nghiệp. Điểm thứ hai cũng rất quan trọng, tức là phải tạo ra hiệu quả. Tiêu chí thứ ba là kiến tạo nên một hệ sinh thái cộng hưởng, giúp cho các doanh nghiệp hợp tác với nhau chặt chẽ hơn. Đặc điểm thứ tư là áp dụng những tiến bộ công nghệ để tạo ra những bước đột phá vượt bậc. Tiêu chí thứ năm là tính chống chịu bền vững của nó, vay nợ có quá hạn, có quá lớn không, có khả năng thu hồi vốn ở mức độ nhất định không. 

Về thực thi cũng rất quan trọng. Khi thực thi cũng có những chỉ số đánh giá theo dõi rất kỹ càng. Một là phải làm có chất lượng, không thể dự án đầu tư công lại chất lượng kém hơn dự án của tư nhân. Nó phải tốt và tốt hơn từ dự án như thép, Costco của Hàn Quốc hay các dự án về tàu cao tốc, tàu điện ngầm hay hệ thống điện của Trung Quốc, sân bay Changi, cảng Tuas... – những đầu tư công đòi hỏi chất lượng rất cao.

Thứ hai là chi phí phải được kiểm soát rất cạnh tranh. Điểm thứ ba là tiến độ đầu tư công phải được đặc biệt coi trọng. Người ta coi đầu tư công là điểm dẫn dắt để đầu tư tư nhân và đầu tư nước ngoài sẽ đổ vào một cách ào ạt và có hiệu quả. Đầu tư công và hiệu quả đến đâu thì đầu tư tư nhân cũng như là đầu tư nước ngoài sẽ hiệu quả đến đó".

Mô hình hợp tác công tư hiệu quả tại Kobe (Nhật Bản)

Tại Kobe - quá trình tái thiết sau trận động đất năm 1995 đã trở thành "phòng thí nghiệm thực tiễn" cho các mô hình đầu tư công hiện đại, trong đó mô hình hợp tác công tư - PPP đóng vai trò then chốt, chuyển đổi đầu tư công từ "chi tiêu ngân sách" sang "tạo lập tài sản và giá trị thiết yếu, lâu dài cho xã hội".

Glion Arena Kobe - khu tổ hợp công trình sự kiện đa năng như tổ chức nghệ thuật, thể thao nằm ở trung tâm cảng Kobe với sức chứa đến 10.000 người vừa đưa vào sử dụng từ tháng 4/2025. Đây là một trong những công trình đầu tư công - tư trọng điểm nằm trong chiến lược biến Kobe trở thành "thành phố quốc tế".

Theo Thị trưởng Kobe Kizo Hisamoto, hợp tác công tư trong đầu tư được xem là thế mạnh tại Nhật Bản. Chính quyền địa phương cung cấp chiến lược, quy hoạch, cơ chế và các thỏa thuận hợp tác; doanh nghiệp sẽ đầu tư, khai thác và vận hành.

Ông Kizo Hisamoto - Thị trưởng TP. Kobe, Nhật Bản cho biết: "Khi Kobe đạt mục tiêu trở thành "thành phố quốc tế" và đóng góp cho cộng đồng toàn cầu, chúng tôi sẽ thu hút được nhiều nhân tài quốc tế nhằm giải quyết suy giảm dân số và phát triển các công nghệ tiên tiến. Và mục tiêu tiếp theo của Kobe là tập trung là các siêu máy tính và máy tính lượng tử".

Ông Keisuke Matsuura - Quản lý cảng Kobe, TP. Kobe, Nhật Bản chia sẻ: "Chúng tôi đã xây dựng mới một khu bến du thuyền được thiết kế chuyên phục vụ cho các siêu du thuyền. Vào tháng 4 năm ngoái, sân bay Kobe cũng đã được mở rộng để đón các chuyến bay quốc tế".

Các hoạt động đầu tư dựa trên chiến lược "tầm nhìn Kobe" đưa ra vào năm 2021, trong đó xác định khu vực trung tâm thành phố Sannomiya và cảng Kobe là nơi tạo giá trị cao về kinh tế, đồng thời định hình Kobe là một cửa ngõ quan trọng vùng Kansai, bao gồm cả vùng Osaka. Chiến lược "tầm nhìn Kobe" cũng định hình đầu tư cho khả năng chống chịu với thiên tai của thành phố.

Một điều dễ nhận thấy là những hoạt động đầu tư lớn có sự tham gia của chính quyền thường được Nhật Bản chuẩn bị và đánh giá thận trọng trong thời gian dài nhưng khi thực hiện lại rất nhanh chóng. Những hoạt động này thường gắn với quy hoạch dài hạn hoặc chiến lược phát triển của địa phương.

Mô hình hợp tác đầu tư công tư của Nhật Bản được đánh giá là triển khai thành công nhất tại châu Á. Vấn đề chia sẻ rủi ro giữa Chính phủ, chính quyền địa phương với các doanh nghiệp tư nhân tham gia đầu tư cũng rất được coi trọng. Tại Nhật Bản, Luật Đầu tư công tư đã có từ năm 1999, hình thức nhượng quyền BTO cũng được thực hiện phổ biến.