Dạy thêm: Khi “hệ sinh thái” lớn hơn cả lớp học chính

Dạy thêm: Từ "lò luyện thi" đến hệ sinh thái khó kiểm soát

30 năm trước, dạy thêm gắn với một hình ảnh rất cụ thể: những "lò luyện thi đại học" đông đúc, nơi học sinh cuối cấp dồn sức cho kỳ thi quyết định. Khi đó, học thêm là lựa chọn mang tính thời điểm, phục vụ mục tiêu rõ ràng.

Ngày nay, hình ảnh ấy đã thay đổi. Dạy thêm không còn bó hẹp trong những lớp luyện thi truyền thống, mà mở rộng thành một "hệ sinh thái" đa dạng: từ trung tâm, lớp nhỏ, gia sư đến các khóa học trực tuyến. Không còn cảnh chen chúc, nhưng lớp học thêm lại xuất hiện ở khắp nơi, len lỏi vào từng khu dân cư, từng nhóm phụ huynh.

Đáng chú ý, học thêm không còn là câu chuyện của riêng học sinh cuối cấp. Áp lực đã bắt đầu từ rất sớm, thậm chí từ bậc tiểu học. Nhiều phụ huynh thừa nhận họ "choáng" khi con mới lớp 1 đã được rủ đi học thêm toán, tiếng Anh. Từ nhu cầu cá nhân, học thêm dần trở thành một lựa chọn mang tính số đông.

Chính sách vào cuộc, nhưng thực tế không đơn giản

Thông tư 29 của Bộ Giáo dục và Đào tạo được ban hành nhằm đưa hoạt động dạy thêm vào khuôn khổ minh bạch hơn. Những quy định đáng chú ý gồm: không dạy thêm ở bậc tiểu học, không để giáo viên dạy chính học sinh của mình, và chỉ cho phép dạy thêm trong trường với một số đối tượng nhất định, không thu phí.

Mục tiêu của chính sách là rõ ràng: phân định rạch ròi giữa dạy học chính khóa và dạy thêm, hạn chế tiêu cực và đảm bảo sự công bằng trong giáo dục.

Tuy nhiên, sau một năm triển khai, dạy thêm vẫn là "điểm nóng" gây nhiều tranh luận. Thực tế cho thấy, ranh giới giữa học chính và học thêm không phải lúc nào cũng rõ ràng như trên giấy tờ.

Ở nhiều nơi, học sinh phản ánh chương trình trên lớp chỉ dừng ở mức cơ bản, muốn đạt kết quả cao buộc phải học thêm. Thậm chí, có hiện tượng "học nối tiếp": trên lớp học bài 1, lớp thêm học bài 2. Khi đó, học thêm không còn là tự nguyện mà trở thành một phần gần như bắt buộc nếu muốn theo kịp chương trình.

Một số trường hợp khác, dạy thêm được "biến tướng" thành các câu lạc bộ với tên gọi mới như "câu lạc bộ toán", "câu lạc bộ văn", nhưng nội dung lại tương tự lớp học thêm. Điều này cho thấy chính sách đang gặp khó khi đi vào thực tiễn.

Áp lực từ sĩ số và chương trình

Một trong những nguyên nhân sâu xa của tình trạng này nằm ở điều kiện dạy và học. Chương trình giáo dục phổ thông mới đặt mục tiêu phát triển năng lực học sinh, yêu cầu giáo viên phải theo sát từng em, cá thể hóa việc học.

Tuy nhiên, thực tế tại nhiều đô thị lớn lại hoàn toàn trái ngược. Sĩ số lớp học thường lên tới 50-60 học sinh, trong khi thiết kế chương trình chỉ phù hợp với khoảng 35 em/lớp. Với một tiết học 40 phút, mỗi học sinh chỉ có chưa tới một phút tương tác với giáo viên.

Trong điều kiện như vậy, việc theo sát từng học sinh gần như không thể. Những em học chậm dễ bị bỏ lại phía sau, còn học sinh khá giỏi lại cần môi trường nâng cao hơn. Học thêm trở thành giải pháp để bù đắp khoảng trống này.

Không ít phụ huynh thừa nhận, họ cho con đi học thêm không phải để vượt trội, mà đơn giản là để không bị tụt lại. Khi phần lớn học sinh trong lớp đều học thêm, việc đứng ngoài trở thành một rủi ro.

Nỗi lo này tạo nên một vòng lặp: càng lo lắng, càng học thêm; càng học thêm, áp lực càng lớn. Với học sinh cuối cấp, đặc biệt là kỳ thi vào lớp 10, áp lực này càng rõ rệt.

Trong bối cảnh số lượng trường công lập hạn chế, việc giành một suất học trở thành cuộc cạnh tranh khốc liệt. Học thêm khi đó giống như "áo phao" mà học sinh buộc phải bám vào.

Gốc rễ không chỉ nằm ở dạy thêm

Nhiều ý kiến cho rằng, dạy thêm chỉ là phần nổi của tảng băng. Gốc rễ của vấn đề nằm ở những bất cập mang tính cấu trúc của hệ thống giáo dục: sĩ số lớp học quá đông, thiếu trường lớp, áp lực thi cử lớn và thu nhập giáo viên chưa tương xứng.

Việc chỉ siết quản lý dạy thêm bằng một thông tư là chưa đủ. Để giải quyết triệt để, cần những giải pháp đồng bộ hơn như giảm tải chương trình, đổi mới cách đánh giá, tăng cơ hội học tập và cải thiện điều kiện dạy học.

Một số mô hình đã cho thấy hướng đi tích cực. Tại một trường ngoài công lập ở Hà Nội, quy định "giáo viên không dạy thêm chính học sinh của mình" đã được duy trì suốt nhiều năm. Nguyên tắc này giúp tách bạch rõ ràng giữa trách nhiệm giảng dạy trên lớp và hoạt động dạy thêm.

Học sinh vẫn có quyền học thêm, nhưng không còn cảm giác bị ép buộc. Đồng thời, điều này cũng góp phần bảo vệ sự minh bạch và uy tín của môi trường sư phạm.

Chặn "ngọn" hay chạm "gốc"?

Dạy thêm là một nhu cầu có thật và trong nhiều trường hợp là chính đáng. Tuy nhiên, khi nó phát triển thành một "hệ sinh thái" rộng lớn, vượt khỏi tầm kiểm soát, câu hỏi đặt ra là: nên quản lý bằng cách nào?

Nếu chỉ tập trung "chặn ngọn" bằng các quy định hành chính, hiệu quả có thể không như kỳ vọng. Muốn thay đổi, cần "chạm gốc" – giải quyết những nguyên nhân sâu xa từ hệ thống giáo dục.

Bởi cuối cùng, câu chuyện dạy thêm không chỉ là câu chuyện chính sách. Đó là câu chuyện của từng gia đình, từng học sinh, và cả xã hội trong hành trình tìm kiếm một nền giáo dục cân bằng và bền vững hơn.