Đề xuất thu hồi đất chỉ bồi thường bằng tiền khi không có quỹ đất, nhà phù hợp

Sáng 21/8, tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội thảo luận tại hội trường về định hướng chính sách sửa đổi Luật Đất đai năm 2024.

Góp ý về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, đại biểu Quốc hội Nguyễn Đại Thắng (đoàn Hưng Yên) cho biết Nghị quyết 21 Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV đã thể hiện cách tiếp cận mới, chuyển từ tư duy chỉ bồi thường tài sản sang tái thiết cuộc sống cho người có đất bị thu hồi.

Dự thảo Luật quy định cụ thể hơn các trường hợp Nhà nước thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng. Cơ bản đồng tình với cách tiếp cận này, ông Thắng cho rằng việc xác định rõ các trường hợp thu hồi đất sẽ góp phần bảo đảm minh bạch, thống nhất, hạn chế cách hiểu và vận dụng khác nhau trong thực tiễn.

"Tuy nhiên, cùng với xác định rõ trường hợp thu hồi đất, tôi cho rằng cần đặc biệt quan tâm đến việc bảo đảm cuộc sống và sinh kế của người dân sau khi bị thu hồi đất. Đây là nguyên tắc xuyên suốt trong thiết kế chính sách bồi thường, hỗ trợ tái định cư", ông Thắng nói.

Dự thảo Luật hiện quy định thứ tự bồi thường về đất theo hướng ưu tiên đất có cùng mục đích sử dụng. Trường hợp không có đất thì bồi thường bằng tiền; đồng thời cho phép bồi thường bằng đất khác mục đích sử dụng hoặc bằng nhà ở nếu địa phương có quỹ đất, quỹ nhà và người bị thu hồi đất có nhu cầu.

Đại biểu đề nghị tiếp tục hoàn thiện quy định theo hướng cụ thể hóa yêu cầu tái thiết cuộc sống, bảo đảm người có đất bị thu hồi có nơi ở, điều kiện sống và sinh kế bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ.

"Theo đó, cần quy định rõ hơn thứ tự ưu tiên và điều kiện áp dụng các hình thức bồi thường, trong đó ưu tiên bố trí đất có cùng mục đích sử dụng hoặc nhà ở tái định cư. Bồi thường bằng tiền chỉ thực hiện trong trường hợp không có quỹ đất, quỹ nhà phù hợp hoặc theo nguyện vọng của người bị thu hồi đất", đại biểu Nguyễn Đại Thắng đề xuất.

Bên cạnh đó, dự thảo Luật cần có tiêu chí cụ thể để đánh giá điều kiện tái định cư như vị trí, tiện ích, hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, khả năng tiếp cận dịch vụ thiết yếu và điều kiện duy trì sinh kế.

Riêng với người trực tiếp sản xuất nông nghiệp, đại biểu cho rằng chính sách bồi thường, hỗ trợ cần gắn với khả năng tiếp tục sản xuất hoặc chuyển đổi sinh kế bền vững. Theo ông Thắng, điều này nhằm tránh tình trạng người dân được bồi thường về tài sản nhưng lại gặp khó khăn trong ổn định cuộc sống.

Đảm bảo sinh kế quan trọng hơn tiền bồi thường

Cùng quan điểm với đại biểu Nguyễn Đại Thắng, đại biểu Nguyễn Duy Minh (đoàn Đà Nẵng) cho rằng việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cần được đánh giá không chỉ bằng giá trị tài sản được hoàn trả, mà bằng khả năng người dân bị thu hồi đất có phục hồi hoặc được duy trì đời sống và sinh kế sau khi bị thu hồi hay không.

"Hai hộ dân cùng nhận một mức bồi thường như nhau hoàn toàn có thể rơi vào hai số phận khác nhau. Một người có thể tìm được nơi ở, nơi làm việc ở gần, nhưng một người thì mất trắng nguồn thu nhập vì phải chuyển nơi ở đi quá xa", ông Minh cho biết.

Về hỗ trợ của Nhà nước khi thu hồi đất và bố trí tái định cư, đại biểu Minh đề nghị không coi trách nhiệm của Nhà nước kết thúc ngay khi việc bồi thường được chi trả. Thay vào đó, đại biểu đề nghị quy định chính sách hỗ trợ gắn với một giai đoạn phục hồi sinh kế sau khi đã thu hồi đất.

Đại biểu Minh cũng đề xuất quyền của người dân khi bị thu hồi đất được bày tỏ nguyện vọng về địa điểm tái định cư, đặc biệt là nguyện vọng tái định cư tại chỗ. Và nguyện vọng này phải được ghi nhận và xem xét thực chất khi lập phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.

Cũng liên quan đến vấn đề bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, đại biểu Tạ Văn Hạ (đoàn Đà Nẵng) góp ý về quy định cho phép thu hồi đất trước khi phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trong một số dự án đặc thù.

Đại biểu Hạ đánh giá quy định này có thể giúp đẩy nhanh tiến độ, nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn vốn các công trình. Song đại biểu nhấn mạnh cần chú trọng ổn định đời sống, chỗ ở và sinh kế của người dân.

"Một gia đình khi bị thu hồi đất mà chưa có tái định cư sẽ gặp rất nhiều khó khăn, vấn đề: Con cái học ở đâu, gia đình ở đâu, sinh kế thế nào? Vấn đề không phải chỉ là bồi thường bao nhiêu tiền, mà là ổn định cuộc sống cho người bị thu hồi đất", ông Hạ nêu quan điểm.

Cân nhắc cơ chế "thỏa thuận trên 75% diện tích thì Nhà nước thu hồi đất"

Đề cập ranh giới giữa quyền thu hồi đất của Nhà nước và cơ chế thỏa thuận dân sự về quyền sử dụng đất, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Hải Phòng) góp ý cần phân biệt rõ thẩm quyền quyết định một dự án với căn cứ để Nhà nước sử dụng quyền lực công thu hồi quyền sử dụng đất của người dân.

"Một dự án thuộc thẩm quyền Quốc hội hoặc Thủ tướng quyết định đương nhiên là dự án quan trọng, nhưng không nên chỉ từ chủ thể quyết định dự án mà mặc nhiên suy ra việc thu hồi đất đã đáp ứng yêu cầu thật cần thiết vì lợi ích quốc gia, công cộng", đại biểu Nga nêu quan điểm.

Theo bà Nga, quy định trong dự thảo Luật cần rà soát theo hướng dự án vẫn phải đáp ứng tiêu chí về mục tiêu, tính chất và mức độ cần thiết của việc thu hồi đất; còn quyết định chủ trương đầu tư là căn cứ để triển khai thu hồi, không nên để tự nó trở thành một trường hợp thu hồi đất độc lập.

Đại biểu Nga cũng đề nghị cân nhắc kỹ cơ chế nhà đầu tư đã thỏa thuận được trên 75% diện tích và trên 75% số người sử dụng đất thì Nhà nước thu hồi phần còn lại.

"Khi Nhà nước thu hồi 25% còn lại, quan hệ đã chuyển từ thỏa thuận dân sự sang sử dụng quyền lực công. Vì vậy, không nên chỉ căn cứ vào hai tỷ lệ 75%, mà cần tính thêm quy mô dự án, số người tuyệt đối còn chưa đồng thuận, loại đất bị thu hồi, nhất là đất ở, và mức độ ảnh hưởng đến nơi ở, sinh kế của người dân", đại biểu Nga góp ý.

Đồng thời, khoản 4 Điều 43 quy định người bị thu hồi được bảo đảm mức bồi thường không thấp hơn mức trung bình của giá đất đã thỏa thuận thì phải làm rõ "mức trung bình" được xác định theo phương pháp nào, để chính cơ chế bảo vệ người dân không trở thành nguồn tranh chấp mới.