Đề xuất "thước đo" mới cho tài sản công: Bước đột phá siết chặt kỷ cương, chống thất thoát ngân sách

Quản lý tài sản công từ lâu đã được ví như việc giữ tay hòm chìa khóa cho quốc gia. Đây là nhiệm vụ cốt yếu nhằm bảo đảm nguồn lực công được sử dụng đúng mục đích, hiệu quả, tránh lãng phí. Thế nhưng, thực tế triển khai xử phạt các hành vi vi phạm trong lĩnh vực này lại đang vướng phải một hòn đá tảng lớn. Đó chính là bài toán làm sao để định giá chính xác tài sản vi phạm khi cuốn sổ kế toán đã cũ kỹ hoặc giá trị trên giấy tờ chỉ còn là con số không. 

Để giải quyết nghịch lý này, Bộ Tài chính đang lấy ý kiến dự thảo sửa đổi Thông tư 29/2020/TT-BTC. Động thái này hứa hẹn tạo ra một bước ngoặt quan trọng trong việc siết chặt kỷ cương quản lý tài sản nhà nước, đồng thời khắc phục những kẽ hở pháp lý tồn tại bấy lâu nay.

Giải bài toán định giá tài sản hết khấu hao bằng mức sàn nguyên giá

Trong hoạt động quản lý hành chính, việc xác định chính xác giá trị tài sản không chỉ là con số tài chính đơn thuần. Nó đóng vai trò là kim chỉ nam để xác định khung tiền phạt, định vị thẩm quyền xử phạt, áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả tương xứng. Tuy nhiên, một lỗ hổng pháp lý tồn tại lâu nay là các tài sản đã khấu hao hết nhưng thực tế vẫn đang được sử dụng, thậm chí có giá trị thực tế rất cao. 

Theo quy định kế toán hiện hành, khi một tài sản đã qua thời gian sử dụng định mức, giá trị còn lại trên sổ sách sẽ trở về bằng không. Nếu cơ quan chức năng chỉ căn cứ vào con số này để ra quyết định xử phạt, mức phạt sẽ trở nên hời hợt, không đủ sức răn đe. Điều này vô hình trung tạo điều kiện cho các hành vi xâm hại tài sản công diễn ra mà không sợ bị trừng phạt nặng nề.

Dự thảo Thông tư mới đã đưa ra một quy định mang tính đột phá để giải quyết triệt để tình trạng trên. Đối với những tài sản đã khấu hao hết nhưng vẫn phát sinh hành vi vi phạm, giá trị làm căn cứ xử phạt sẽ được tính bằng 20% nguyên giá của tài sản đó. Đây được xem là một giải pháp thực tiễn nhằm chấm dứt tình trạng lách luật hoặc gây khó khăn cho người thực thi công vụ. 

Thực tế cho thấy, nhiều loại trang thiết bị, phương tiện vận tải hay máy móc chuyên dụng dù đã hết thời hạn khấu hao theo quy định, nhưng trên thị trường vẫn sở hữu giá trị sử dụng cùng giá trị kinh tế đáng kể. Việc đưa ra một mức sàn 20% giúp bảo đảm rằng mọi hành vi vi phạm đều phải bị trả giá xứng đáng với giá trị thực tế của tài sản bị xâm hại.

Để triển khai quy định này một cách đồng bộ, sự phối hợp giữa các đơn vị chuyên môn là vô cùng thiết yếu. Cục Thống kê (Bộ Tài chính) sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp dữ liệu, số liệu thống kê về nguyên giá tài sản cũng như các chỉ số biến động giá cả thị trường. Việc dựa trên các con số thống kê chính thống giúp quá trình áp dụng mức 20% trở nên khách quan, thuyết phục hơn. 

Bên cạnh đó, các cơ quan quản lý thị trường, dưới sự lãnh đạo của những cán bộ am hiểu thực tế cũng sẽ có thêm căn cứ vững chắc để phối hợp kiểm soát các hành vi gian lận liên quan đến tài sản công trên thị trường. Sự liên kết giữa Bộ Tài chính, Bộ Công thương giúp tạo ra một mạng lưới giám sát chặt chẽ từ khâu hạch toán đến khâu lưu thông, sử dụng tài sản.

Việc cụ thể hóa cách tính này còn giúp loại bỏ sự lúng túng của các cán bộ thực thi pháp luật. Trước đây, khi đối mặt với một chiếc xe ô tô công đã hết niên hạn khấu hao nhưng bị sử dụng sai mục đích hoặc làm hư hỏng, người có thẩm quyền thường khó đưa ra mức phạt công bằng. Nếu phạt quá thấp dựa trên giá trị sổ sách bằng không, ngân sách sẽ bị thiệt hại. Nếu phạt quá cao mà không có căn cứ pháp lý rõ ràng, cơ quan chức năng dễ đối mặt với các vụ khiếu kiện hành chính kéo dài. Mức 20% nguyên giá chính là điểm cân bằng, bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật nhưng vẫn phù hợp với thực tiễn hao mòn của tài sản theo thời gian.

Minh bạch hóa quy trình thẩm định phối hợp trách nhiệm đơn vị liên quan

Một điểm mới khác nhận được sự quan tâm lớn trong dự thảo là cách thức xử lý khi tài sản chưa được ghi sổ kế toán hoặc có nguồn gốc phức tạp. Đây là tình trạng thường gặp đối với các tài sản được tiếp nhận từ các dự án, tài sản được biếu tặng hoặc tài sản được hình thành qua nhiều giai đoạn đầu tư khác nhau. Dự thảo quy định rõ hai phương án cho người có thẩm quyền xử phạt lựa chọn tùy theo tính chất vụ việc. Thứ nhất là thành lập Hội đồng xác định giá trị tài sản để bảo đảm tính khách quan thông qua trí tuệ tập thể. Thứ hai là thuê doanh nghiệp thẩm định giá chuyên nghiệp để có con số sát với thị trường nhất.

Quy định về Hội đồng xác định giá trị tài sản được chi tiết hóa đến từng thành phần tham gia. Chủ tịch Hội đồng phải là người có thẩm quyền xử phạt hoặc người được ủy quyền hợp pháp. Sự góp mặt của đại diện bộ phận tài chính, cơ quan tài chính cấp xã nơi xảy ra vụ việc cùng các chuyên gia chuyên môn liên quan tạo nên một bộ lọc đa chiều. Nguyên tắc làm việc tập thể, quyết định theo đa số, quyền bảo lưu ý kiến của thành viên được ghi rõ trong biên bản là những chốt chặn quan trọng nhằm ngăn chặn hành vi tiêu cực. Điều này giúp loại bỏ hoàn toàn khả năng đi đêm hoặc bắt tay ngầm để hạ thấp giá trị tài sản vi phạm nhằm giảm nhẹ mức phạt. Tính minh bạch được đặt lên hàng đầu, mọi bước đi trong quy trình định giá đều phải để lại dấu vết pháp lý rõ ràng trong hồ sơ vụ việc.

Đặc biệt, dự thảo còn quy định tổ chức, cá nhân vi phạm phải chịu toàn bộ chi phí phát sinh liên quan đến việc định giá này. Đây là một điểm đổi mới đầy tính nhân văn nhưng cũng không kém phần răn đe. Nó giúp tiết kiệm ngân sách nhà nước, đồng thời là một hình thức phạt bổ sung gián tiếp. Người vi phạm sẽ phải tự chi trả cho việc xác định lỗi lầm của chính mình, từ đó nâng cao ý thức trách nhiệm trong việc bảo quản, sử dụng tài sản chung của quốc gia. Chi phí thuê thẩm định giá hay chi phí họp hội đồng sẽ không còn là gánh nặng cho cơ quan quản lý, tạo điều kiện cho các vụ việc được giải quyết nhanh chóng, dứt điểm.

Đánh giá về những thay đổi này, TS Nguyễn Minh Phong cho rằng, việc cụ thể hóa cách tính giá trị tài sản là một bước tiến đáng kể về tư duy quản lý. Theo ông, lâu nay chúng ta thường lúng túng khi đối diện với những tài sản có giá trị ẩn hoặc hồ sơ sổ sách thất lạc. Việc đưa ra con số 20% nguyên giá cho tài sản hết khấu hao là một giải pháp kỹ thuật hiệu quả, giúp người thực thi công vụ tự tin hơn trong việc ra quyết định xử phạt mà không sợ bị khiếu kiện về sau. 

Ngoài ra, ông Phong cũng nhấn mạnh thêm rằng, việc đồng bộ hóa thuật ngữ từ lĩnh vực quản lý, sử dụng tài sản công sang lĩnh vực quản lý tài sản công có ý nghĩa lớn trong việc thống nhất với Luật Xử lý vi phạm hành chính cùng các Nghị định mới năm 2025. Nó loại bỏ sự chồng chéo, giúp hệ thống pháp luật trở nên tinh gọn, sắc bén hơn trong thực tế.

Không chỉ dừng lại ở việc định giá, dự thảo còn thực hiện một cuộc tổng vệ sinh các quy định không còn phù hợp. Những nội dung liên quan đến thuê tài sản, mua sắm tập trung hay trao đổi tài sản của dự án vốn nhà nước đã được bãi bỏ hoặc điều chỉnh để khớp với các Nghị định mới nhất. Việc cập nhật đối tượng áp dụng bao gồm cả Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cùng các tổ chức hội được giao nhiệm vụ cho thấy sự bao quát toàn diện của dự thảo. Không một kẽ hở nào được bỏ lại trong mạng lưới quản lý tài sản công, dù đó là tài sản của cơ quan nhà nước hay các tổ chức chính trị - xã hội.

Có thể thấy, việc sửa đổi Thông tư 29/2020/TT-BTC không đơn thuần là một thay đổi kỹ thuật về các con số mà gửi đi một thông điệp mạnh mẽ về sự liêm chính cùng trách nhiệm giải trình của mỗi cá nhân, tổ chức khi được giao quản lý nguồn lực quốc gia. Khi mọi tài sản công, từ chiếc máy tính để bàn nhỏ bé đến những công trình hạ tầng quy mô lớn, đều được bảo vệ bởi một thước đo giá trị rõ ràng, diện tích đất sống cho hành vi trục lợi sẽ bị thu hẹp đáng kể. 

Các quy định mới này, nếu được thông qua, sẽ giúp cơ quan quản lý không còn phải đoán mò giá trị khi thực hiện nhiệm vụ. Quan trọng hơn, nó tạo ra sự công bằng tuyệt đối: người vi phạm phải chịu mức phạt tương xứng với giá trị thực tế mà họ gây thiệt hại cho cộng đồng, bất kể tài sản đó già hay trẻ trên trang sổ kế toán của đơn vị. Đây chính là nền tảng vững chắc để xây dựng một hệ thống quản lý tài sản công minh bạch, hiệu quả, vì lợi ích chung của đất nước./.