Di sản và cơ hội trong phát triển công nghiệp văn hoá

Những giá trị truyền thống, qua bàn tay và tư duy của người nghệ sĩ, trở thành sản phẩm thời trang, kiến trúc, âm nhạc và những trải nghiệm có sức hút với công chúng.

Bản sắc là cội nguồn sáng tạo

Nhà thiết kế Sỹ Hoàng cho rằng di sản văn hóa là một dòng chảy liên tục. Mỗi thế hệ được thừa hưởng những giá trị kết tinh từ trí tuệ, tâm huyết và cả sự hy sinh của tiền nhân, đồng thời có trách nhiệm tiếp nối, bồi đắp và trao lại cho đời sau. Quan niệm ấy theo Sỹ Hoàng từ những năm học mỹ thuật, trở thành định hướng trong hoạt động sáng tạo. Năm 1989, ông bắt đầu đưa hội họa lên áo dài, kết hợp trang phục truyền thống với ngôn ngữ tạo hình đương đại.

Kiến trúc sư Hoàng Thúc Hào cũng xem văn hóa bản địa là nền tảng sáng tạo. Trong quá trình toàn cầu hóa, kiến trúc cần góp phần gìn giữ sự đa dạng văn hóa. "Kiến trúc phải sáng tạo vì con người và sự đa dạng sinh thái văn hóa, tiếp biến được văn hóa cốt lõi của từng vùng đất và tạo sự công bằng cho xã hội", ông chia sẻ.

Triết lý "1 + 1 > 2" mà kiến trúc sư Hoàng Thúc Hào theo đuổi đặt giá trị truyền thống ở vị trí cốt lõi, kết hợp những tiến bộ hiện đại để đáp ứng nhu cầu sống mới. Mỗi công trình phải thể hiện đặc trưng nơi nó hiện diện, đồng thời phục vụ con người và cộng đồng. Tại Nhà cộng đồng Suối Rè, Hòa Bình, Hoàng Thúc Hào cùng cộng sự kết hợp hình thức nhà truyền thống của người Kinh với đặc trưng nhà sàn của người Mường, sử dụng vật liệu địa phương và các giải pháp thích ứng khí hậu. Người dân tham gia quá trình xây dựng, góp phần tạo nên không gian phục vụ học tập, hội họp và sinh hoạt chung. Ở Tả Phìn, Lào Cai, hình ảnh chiếc khăn đỏ của phụ nữ Dao trở thành cảm hứng kiến trúc cho nhà cộng đồng. Công trình vừa mang đặc trưng văn hóa địa phương, vừa đáp ứng nhu cầu sinh hoạt và giới thiệu nghề thủ công.

Những cách làm ấy cho thấy sáng tạo từ di sản không đơn thuần là sử dụng hình thức hay biểu tượng truyền thống. Người sáng tạo cần hiểu tri thức, tập quán và đời sống của cộng đồng để tìm ra cách thể hiện phù hợp.

Đưa di sản vào đời sống đương đại

Những sản phẩm sáng tạo từ di sản chỉ thực sự phát huy giá trị khi được công chúng tiếp nhận, sử dụng và trải nghiệm. Không chỉ đưa văn hóa Việt vào những chiếc áo dài được thiết kế độc bản, Sỹ Hoàng còn đầu tư xây dựng Bảo tàng Áo dài tại TP Hồ Chí Minh. Đây là nơi lưu giữ, giới thiệu tiến trình phát triển của áo dài qua các thời kỳ, đồng thời tổ chức các triển lãm, chương trình giáo dục và trải nghiệm văn hóa trang phục Việt.

Tại Bát Tràng, Hoàng Thúc Hào cùng hai kiến trúc sư Nguyễn Duy Thanh và Đỗ Quang Minh đã khai thác chất liệu truyền thống để thiết kế Bảo tàng Gốm Bát Tràng - Trung tâm Tinh hoa Làng nghề Việt. Toàn bộ công trình được tạo hình từ 7 khối xoắn ốc khổng lồ, mô phỏng chiếc bàn xoay - công cụ quen thuộc của nghề làm gốm. Bảo tàng đã lọt top Những công trình kiến trúc đẹp nhất thế giới 2025 do tạp chí Time Out (Anh) bình chọn.

Trong âm nhạc, nhóm DTAP cũng đã rất thành công khi khai thác chất liệu dân gian để xây dựng những sản phẩm hướng tới khán giả trẻ. Album Made in Vietnam ra mắt năm 2025 với 16 ca khúc, quy tụ khoảng 25 nghệ sĩ nhiều thế hệ, khai thác các câu chuyện về lịch sử, thiên nhiên và văn hóa Việt Nam. Năm 2026, nhóm tiếp tục tham gia sản xuất dự án Dân chơi dân ca cùng Phương Mỹ Chi, sử dụng chất liệu hát xoan, chèo, xẩm, cải lương và dân ca các vùng miền. Ê-kíp mời các nghệ nhân, nghệ sĩ am hiểu từng loại hình tham gia tư vấn, góp phần bảo đảm cơ sở văn hóa cho những sáng tạo mới.

Chia sẻ về hướng đi này, Thịnh Kainz, thành viên DTAP, nhìn nhận lợi thế của nhóm là hiểu cách người trẻ nghe nhạc và tiếp nhận văn hóa. Tuy nhiên, thách thức của người làm nghề là giữ được chiều sâu của chất liệu truyền thống khi chuyển tải bằng ngôn ngữ âm nhạc đương đại.

Tại nhạc hội Dân chơi dân ca ở Hà Nội tối 7-8/11/2026, bốn phường Xoan gốc trực tiếp tham gia biểu diễn cùng các nghệ sĩ đương đại. Sự kết hợp này đưa những làn điệu truyền thống đến với khán giả trong một không gian nghệ thuật mới, đồng thời tạo cơ hội để người thực hành di sản tham gia vào hoạt động sáng tạo.

Khai thác bản sắc để nâng sức cạnh tranh

Sự quan tâm của công chúng đối với những sản phẩm sáng tạo từ di sản mở ra cơ hội phát triển cho nhiều ngành nghề. Tuy nhiên, sức hút chưa đồng nghĩa với hiệu quả kinh tế bền vững. Để hình thành chuỗi giá trị lâu dài, cần năng lực đầu tư, tổ chức sản xuất, bảo vệ bản quyền và phát triển hệ thống phân phối. Trong quá trình đó, cộng đồng đang nắm giữ di sản cần được tham gia và hưởng lợi phù hợp.

Trên thị trường quốc tế, nhiều quốc gia đã đưa yếu tố văn hóa bản địa vào các sản phẩm sáng tạo có sức lan tỏa rộng rãi. Nhật Bản khai thác mỹ học và chất liệu truyền thống trong thiết kế, hoạt hình, trò chơi điện tử. Hàn Quốc kết hợp những biểu tượng văn hóa dân tộc với âm nhạc, điện ảnh và các sản phẩm giải trí. Ấn Độ phát triển công nghiệp điện ảnh, âm nhạc và nghệ thuật biểu diễn mang màu sắc riêng.

Những trường hợp ấy cho thấy bản sắc có thể tạo nên sự khác biệt, nhưng lợi thế cạnh tranh còn phụ thuộc vào chất lượng sản phẩm, công nghệ, chiến lược thương hiệu và khả năng tiếp cận thị trường quốc tế. Đối với Việt Nam, yêu cầu này được đặt ra rõ hơn trong Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa. Nghị quyết xác định văn hóa là nguồn lực nội sinh quan trọng, đặt mục tiêu đến năm 2030 các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP, đồng thời hình thành từ 5 đến 10 thương hiệu quốc gia trong những lĩnh vực như điện ảnh, nghệ thuật biểu diễn, du lịch văn hóa, thiết kế và thời trang.

Nghị quyết cũng đề ra nhiệm vụ khai thác hiệu quả tài nguyên văn hóa, lấy di sản làm trung tâm, gắn bảo tồn với sinh kế cộng đồng và phát triển kinh tế di sản. Đây là định hướng quan trọng để nguồn lực văn hóa được kết nối chặt chẽ hơn với hoạt động sáng tạo, đầu tư và thị trường.

Thực tiễn từ những người sáng tạo cho thấy, kho tàng di sản phong phú là một lợi thế nhưng sức cạnh tranh của công nghiệp văn hóa còn phụ thuộc vào năng lực sáng tạo, chất lượng sản phẩm đặc biệt là khả năng đưa những giá trị mang bản sắc Việt đến với công chúng trong và ngoài nước.