Đi tìm bản sắc cho Ballet Việt: "Kỹ thuật có thể học, nhưng tâm hồn phải tự nuôi dưỡng"

Sau hai năm, Dó trở lại với nhiều điều chỉnh nhằm mang đến trải nghiệm mới cho khán giả, đồng thời tiếp tục khai thác chiều sâu văn hóa Việt qua ngôn ngữ hình thể. Nhân dịp này, NSƯT Phan Lương - biên đạo của vở diễn - đã có những chia sẻ về cảm hứng sáng tạo, quá trình dàn dựng và những trăn trở về con đường của ballet Việt.

Khi bắt đầu xây dựng Dó Ballet, cảm hứng nào khiến anh muốn đưa những chất liệu rất Việt như nơm, giấy dó hay nhịp điệu lao động vào ballet?

- Với Dó, cảm hứng của tôi không nằm ở việc làm mới ballet mà xuất phát từ nhu cầu kể một câu chuyện gần gũi với căn tính của mình. Ballet là một ngôn ngữ đẹp, nhưng nếu chỉ lặp lại những hình mẫu phương Tây thì sẽ khó chạm tới chiều sâu văn hóa Việt Nam và cũng khó tiếp cận khán giả trong nước. Những chất liệu như nơm, giấy dó hay nhịp điệu lao động đều chứa đựng ký ức tập thể, hơi thở đời sống và cả triết lý sống của người Việt. Khi đưa chúng vào Dó, tôi không xem đó là đạo cụ hay yếu tố minh họa, mà là chất liệu sống để cơ thể diễn viên tương tác và chuyển hóa. Chính sự va chạm giữa hình thể hàn lâm của ballet và tinh thần dân dã, đời sống của văn hóa Việt đã tạo ra một năng lượng mới, một cách nhìn mới cho tác phẩm. Tôi muốn dùng ngôn ngữ múa mang tính toàn cầu để kể một câu chuyện rất Việt.

Trong quá trình dàn dựng, đâu là khó khăn lớn nhất khi chuyển hóa chất liệu đời sống sang ngôn ngữ múa?

- Khó nhất không phải là động tác, mà là làm sao giữ được tinh thần thật của chất liệu. Nếu đưa nhịp điệu lao động hay đạo cụ lên sân khấu một cách trực tiếp, rất dễ trở thành minh họa và mất đi tính chân thực. Chúng tôi phải tìm cách trừu tượng hóa nhưng vẫn giữ được trọng lượng và nhịp thở của đời sống. Có những chi tiết phải thử nghiệm nhiều lần, thậm chí lược bỏ những động tác đẹp để giữ lại sự mộc mạc, chân thực - cái vốn là đặc trưng của văn hóa dân gian Việt Nam.

Vì vậy, khi xây dựng các tổ hợp chuyển động cùng diễn viên, chúng tôi phải làm việc rất nhiều để họ tạm quên đi những thói quen quen thuộc của một nghệ sĩ ballet như luôn vươn thẳng, kéo dài và bay bổng. Thay vào đó là những chuyển động có điểm gãy, sự thay đổi về tiết tấu, nhịp độ, cùng cảm giác nặng và độ bám sàn rõ rệt hơn trong cơ thể.

Còn điều gì trong Dó thể hiện về con người và văn hóa Việt?

- Văn hóa Việt gắn liền với đất đai, đồng ruộng và lao động, trong khi ballet cổ điển thường hướng lên cao, gắn với khát vọng và lý tưởng. Ở Dó, việc hạ thấp trọng tâm, tăng sự tiếp xúc với sàn diễn tạo cảm giác neo giữ, một sự bền bỉ, chịu đựng và gắn bó. Tôi muốn cơ thể trong vở diễn không bay lên để thoát ly, mà ở lại, đối thoại với thiên nhiên và chính cảm xúc của mình.

Đặc biệt, lần này chúng tôi đưa thêm yếu tố tín ngưỡng thờ Mẫu vào vở diễn, được thể hiện qua hình ảnh và âm nhạc mang tính đương đại. Bên cạnh đó, sự xuất hiện của nghệ sĩ sáo tay biểu diễn trực tiếp trên sân khấu, tương tác với diễn viên và khán giả, cũng là một điểm nhấn mới.

Anh có thể cho biết các diễn viên phải thay đổi gì khi vừa giữ kỹ thuật ballet, vừa thể hiện tinh thần múa Việt?

- Điều quan trọng nhất là thay đổi cách ý niệm về cơ thể. Ballet thường hướng tới sự kéo dài, kiểm soát và chuẩn xác, còn Dó đòi hỏi diễn viên phải thả mà không mất kỹ thuật. Họ phải sử dụng trọng lượng cơ thể nhiều hơn, cảm nhận sàn diễn như một đối tác, đồng thời phần thân trên như vai, lưng, cổ cần mềm mại và có độ thở hơn. Đây là một quá trình không dễ và cần thời gian để thích nghi.

Theo anh, việc đưa văn hóa Việt Nam vào một loại hình nghệ thuật phương Tây như ballet đặt ra những thách thức và cơ hội gì?

- Thách thức lớn nhất là tránh sự lai ghép bề mặt. Nếu yếu tố Việt chỉ dừng lại ở trang trí, tác phẩm sẽ thiếu thuyết phục. Nhưng ngược lại, đây cũng là cơ hội lớn. Ballet là một ngôn ngữ quốc tế, và khi mang trong mình chất liệu Việt một cách chân thực, nó có thể trở thành cầu nối đưa văn hóa Việt ra thế giới. Chúng tôi không Việt hóa ballet, mà tìm điểm giao thoa để hai ngôn ngữ có thể đối thoại và nâng đỡ nhau mang đến sản phẩm hấp dẫn đến khán giả.

Chúng tôi không hướng đến một tác phẩm mang tính thị trường, mà mong muốn tạo ra một trải nghiệm có chiều sâu. Dó là hành trình về con người trong mối quan hệ với lao động, với thiên nhiên và với chính bản thân mình. Nếu sau vở diễn, khán giả mang theo một hình ảnh, một cảm xúc hay một câu hỏi, thì với chúng tôi, đó đã là một thành công.

Với anh, điều quan trọng nhất để ballet Việt Nam phát triển trong tương lai là gì?điều quan trọng nhất để ballet Việt Nam phát triển trong tương lai là gì?

- Điều quan trọng nhất để ballet Việt phát triển trong tương lai là xây dựng được kịch bản và bản sắc riêng. Kỹ thuật có thể học, xu hướng có thể cập nhật, nhưng bản sắc phải được nuôi dưỡng từ bên trong. Điều đó đòi hỏi sự đầu tư lâu dài, từ đào tạo, sáng tạo đến môi trường biểu diễn. Nghệ sĩ cũng cần dám thử nghiệm, dám đi những con đường chưa có sẵn. Ballet Việt Nam vẫn cần song hành với các tác phẩm kinh điển thế giới, nhưng quan trọng hơn là phải kể được câu chuyện của chính mình bằng một ngôn ngữ thuyết phục.

Cám ơn vì những chia sẻ của anh!