Điện Biên: Đánh thức bản làng Mông bằng du lịch cộng đồng

Từ cây tre, cây gỗ dựng nên bản du lịch

Giữa núi rừng Mường Pồn, bản Huổi Nhả từng là nơi hơn 30 hộ đồng bào Mông chủ yếu sống bằng sản xuất nông nghiệp, đời sống còn nhiều khó khăn. Cơ sở hạ tầng hạn chế, nguồn lực đầu tư cho du lịch gần như chưa có, nhưng chính từ những điều kiện ấy, người dân bắt đầu tìm cách thay đổi.

Năm 2023, bà con cùng nhau xây dựng bản du lịch cộng đồng. Không chờ những công trình quy mô lớn, người dân bắt đầu từ những việc gần gũi nhất: chỉnh trang đường bản, sắp xếp nhà cửa, làm cổng chào, tạo cảnh quan bằng những vật liệu sẵn có như gỗ, tre, đá.

Dẫn chúng tôi tham quan bản, anh Lầu A Minh, Trưởng bản Huổi Nhả cho biết, điều kiện kinh tế và hạ tầng còn hạn chế nên bà con xác định có gì làm nấy, trước hết làm cho bản đẹp hơn, sạch hơn, tạo nét riêng để khi du khách đến có thể cảm nhận được cuộc sống và văn hóa của người Mông.

“Điều kiện kinh tế và hạ tầng bản còn hạn chế, thiếu thốn. Vì vậy, bà con đã tận dụng những gì sẵn có như gỗ, tre hoặc đá để xây dựng các điểm cổng, làm đường. Mình có gì thì làm cái đó trước, làm cho bản đẹp hơn, sạch hơn. Sau này khách đến sẽ thấy bản mình có nét riêng”, anh Minh chia sẻ.

Điều đáng nói, cùng với việc chỉnh trang cảnh quan, nhận thức của người dân về du lịch cũng từng bước thay đổi. Từ chỗ chỉ coi bản là nơi sinh sống, bà con bắt đầu nhìn thấy giá trị của chính những ngôi nhà, con đường, cảnh quan và nét văn hóa truyền thống đang hiện hữu quanh mình.

Khi người dân trở thành chủ thể làm du lịch

Câu chuyện ở bản Tìa Ló, xã Pu Nhi cho thấy rõ hơn sự chuyển biến ấy.

Tháng 9/2026, bản du lịch cộng đồng Tù Lu Tìa Ló chính thức ra mắt. Với hơn 160 hộ, 100% là đồng bào Mông, bản nằm dưới chân khu vực núi Phù Lồng, ở độ cao hơn 1.200m so với mực nước biển. Khí hậu mát mẻ, cảnh quan nguyên sơ cùng những nét văn hóa đặc trưng tạo nên những lợi thế để Tìa Ló phát triển du lịch cộng đồng.

Để từng bước hình thành cơ sở phục vụ du khách, năm 2024, cấp ủy, chính quyền địa phương đầu tư hơn 170 triệu đồng xây dựng cổng chào cho bản. Năm 2025, hơn 7,1 tỷ đồng tiếp tục được đầu tư xây dựng nhà trưng bày, phòng giới thiệu sản phẩm, sân khấu, hệ thống điện chiếu sáng và các hạng mục kỹ thuật.

Nhưng nguồn lực Nhà nước chỉ là một phần. Người dân cũng trực tiếp góp sức bằng hơn 1.000 ngày công, huy động 150 triệu đồng từ nguồn xã hội hóa để xây dựng nhà văn hóa. Từng gia đình chỉnh trang nhà cửa, vệ sinh môi trường, tạo cảnh quan, chuẩn bị điều kiện đón và phục vụ khách.

Anh Vừ Sĩ Di, người dân bản Tìa Ló, chia sẻ niềm vui khi bản trở thành điểm du lịch cộng đồng: “Dù được Nhà nước đầu tư nhưng bà con cũng chung tay, góp sức xây dựng bản. Bản làng mình đẹp thì khách mới muốn đến. Chúng tôi góp ngày công, góp tiền, cùng nhau làm nhà văn hóa, dọn dẹp bản”.

Theo anh Di, khi có khách đến tham quan, trải nghiệm, người dân có thêm việc làm, bán được hàng và có thêm thu nhập. Chính lợi ích thiết thực ấy tạo động lực để bà con cùng nhau giữ gìn bản làng.

Đến nay, Tìa Ló có 15 hộ đăng ký làm du lịch, trong đó 5 hộ bước đầu phát triển homestay quy mô nhỏ và phục vụ ăn uống khi có khách.

Ông Đinh Quang Bạo, Chủ tịch UBND xã Pu Nhi, cho rằng điều quan trọng nhất trong phát triển du lịch cộng đồng là người dân phải xác định mình là chủ thể. Văn hóa, cảnh quan của bản là những giá trị do chính cộng đồng gìn giữ và phát huy.

Khi du khách đến trải nghiệm đời sống, thưởng thức món ăn, tìm hiểu văn hóa và mua sản phẩm của bản, người dân phải được hưởng lợi. Có như vậy, cộng đồng mới có động lực bảo tồn những giá trị ấy lâu dài.

Từ giữ bản sắc đến mở hướng sinh kế mới

Thực tế tại Huổi Nhả và Tìa Ló cho thấy, du lịch cộng đồng không chỉ bắt đầu từ những công trình đầu tư lớn mà trước hết từ sự thay đổi trong nhận thức của người dân.

Nhà nước quan tâm đầu tư hạ tầng, chính quyền định hướng, doanh nghiệp và các tổ chức đồng hành, nhưng người dân vẫn là chủ thể trực tiếp tạo ra sản phẩm và quyết định sức sống của điểm đến.

Theo Nghị quyết số 12 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh, đến năm 2030, Điện Biên phấn đấu xây dựng 7 bản du lịch cộng đồng trên địa bàn tỉnh. Để hiện thực hóa mục tiêu này, việc phát huy vai trò chủ thể của người dân có ý nghĩa quan trọng, nhất là tại những địa bàn đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống tập trung, nơi còn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa đặc sắc.

Tại Huổi Nhả, người dân đang chủ động khôi phục cảnh quan, chỉnh trang bản làng và hướng tới thu hút các nhà đầu tư phát triển du lịch cộng đồng.

Ông Nguyễn Văn Lương, Chủ tịch UBND xã Mường Pồn, cho biết bà con Huổi Nhả đã chú trọng khôi phục cảnh quan hiện có để làm du lịch. Chính quyền xã cũng kêu gọi các nhà đầu tư đến với Huổi Nhả, từng bước tạo dựng điểm đến hấp dẫn.

Từ những bản người Mông, một hướng đi mới đang dần hình thành. Đó là khai thác những giá trị vốn có của bản làng để làm du lịch, nhưng không đánh đổi bản sắc lấy phát triển.

Mỗi nơi có một cách làm khác nhau, song điểm chung là người dân ngày càng ý thức rõ hơn vai trò chủ thể của mình. Họ cùng nhau chỉnh trang bản làng, giữ gìn văn hóa, bảo vệ môi trường và tạo ra những sản phẩm phục vụ du khách.

Khi văn hóa được gìn giữ, cảnh quan được bảo vệ và người dân được hưởng lợi, du lịch cộng đồng không chỉ tạo thêm sinh kế mà còn trở thành động lực để đồng bào Mông gìn giữ những giá trị truyền thống trên chính quê hương mình.

Từ những bản làng giữa miền Tây Bắc, những thay đổi ấy đang mở ra một hướng phát triển mới: những điểm đến xanh, sạch, giàu bản sắc và do chính cộng đồng làm chủ.