Điện Biên: Hội tụ sắc màu văn hóa dân tộc Mông, lan tỏa giá trị truyền thống

Tôn vinh bản sắc văn hóa giữa núi rừng Tây Bắc

Tối 9/10, tại Quảng trường 7/5, tỉnh Điện Biên, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với UBND tỉnh Điện Biên tổ chức khai mạc Ngày hội Văn hóa dân tộc Mông toàn quốc lần thứ IV. Sự kiện quy tụ các nghệ nhân, diễn viên, vận động viên đến từ 11 tỉnh, mang theo những sắc màu văn hóa đặc trưng của đồng bào Mông từ khắp mọi miền đất nước.

Tham dự lễ khai mạc có đồng chí Đỗ Văn Chiến, Ủy viên Bộ Chính trị, Phó Chủ tịch Thường trực Quốc hội; đại diện lãnh đạo các bộ, ngành Trung ương. Về phía tỉnh Điện Biên có đồng chí Trần Tiến Dũng, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy, cùng lãnh đạo HĐND, UBND, Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh.

Trong không gian rộng lớn của Quảng trường 7/5, những sắc màu trang phục truyền thống, tiếng khèn réo rắt, những điệu múa dân gian và âm hưởng núi rừng đã tạo nên bức tranh văn hóa sống động. Ngày hội không chỉ là dịp để đồng bào Mông gặp gỡ, giao lưu, giới thiệu những giá trị văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ, mà còn góp phần khẳng định sức sống của văn hóa dân tộc trong đời sống đương đại.

Trong cộng đồng 54 dân tộc Việt Nam, đồng bào Mông sở hữu kho tàng di sản phong phú, được kết tinh từ quá trình lao động, sáng tạo và thích ứng với điều kiện tự nhiên, xã hội qua nhiều thế hệ. Tiếng khèn, điệu múa, làn điệu dân ca, nghệ thuật dệt lanh, thêu vẽ hoa văn bằng sáp ong, nghề chạm bạc, nghề rèn truyền thống cùng các lễ hội, trò chơi dân gian và tri thức cộng đồng đã tạo nên bản sắc riêng của dân tộc Mông.

Mỗi loại hình di sản đều mang trong mình những câu chuyện về lịch sử, phong tục, tín ngưỡng, quan niệm thẩm mỹ và cách ứng xử của con người với thiên nhiên, cộng đồng. Những hoa văn trên trang phục không chỉ thể hiện sự khéo léo của đôi bàn tay người phụ nữ mà còn lưu giữ ký ức văn hóa; tiếng khèn không đơn thuần là âm thanh của nhạc cụ truyền thống mà còn gắn với đời sống tinh thần, tình cảm và các sinh hoạt cộng đồng.

Chính những giá trị ấy đã góp phần tạo nên sự đa dạng, thống nhất trong nền văn hóa Việt Nam. Việc bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Mông vì thế không chỉ là trách nhiệm của riêng cộng đồng mà còn là nhiệm vụ chung của các cấp, các ngành và toàn xã hội.

Phát biểu tại lễ khai mạc, đồng chí Đỗ Văn Chiến nhấn mạnh, đất nước đang bước vào kỷ nguyên phát triển giàu mạnh, thịnh vượng, trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng và công nghệ số, trí tuệ nhân tạo phát triển mạnh mẽ. Điều đó càng đòi hỏi phải nhận thức sâu sắc vai trò của văn hóa với tư cách là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng cho phát triển nhanh và bền vững.

Theo đồng chí Đỗ Văn Chiến, văn hóa là hồn cốt của dân tộc, văn hóa còn thì dân tộc còn. Do đó, bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa tốt đẹp của các dân tộc nói chung, văn hóa dân tộc Mông nói riêng, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, xây dựng đời sống tinh thần phong phú và tạo động lực phát triển đất nước.

Từ gìn giữ di sản đến tạo sinh kế bền vững

Một trong những thông điệp được nhấn mạnh tại Ngày hội là bảo tồn văn hóa phải gắn với phát triển kinh tế - xã hội, cải thiện sinh kế và nâng cao đời sống nhân dân. Di sản chỉ thực sự phát huy sức sống khi tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng, được các thế hệ gìn giữ, thực hành và trao truyền, đồng thời tạo ra những giá trị thiết thực cho người dân.

Thực tế cho thấy, nhiều giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Mông có tiềm năng trở thành nguồn lực quan trọng để phát triển du lịch văn hóa, du lịch cộng đồng và các sản phẩm công nghiệp văn hóa. Trang phục truyền thống, nghề thủ công, âm nhạc, nghệ thuật trình diễn, lễ hội và tri thức dân gian có thể trở thành những yếu tố tạo sức hấp dẫn cho các điểm đến, giúp du khách hiểu sâu hơn về đời sống và bản sắc của cộng đồng.

Tuy nhiên, khai thác di sản cần đi đôi với bảo vệ tính nguyên gốc, tôn trọng tập quán và vai trò chủ thể của người dân. Việc phát triển du lịch không nên chỉ dừng ở trình diễn phục vụ du khách, mà cần tạo điều kiện để cộng đồng chủ động giới thiệu văn hóa, tham gia xây dựng sản phẩm và trực tiếp hưởng lợi từ các hoạt động kinh tế gắn với di sản.

Đề cập định hướng này, đồng chí Đỗ Văn Chiến đề nghị Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tiếp tục phối hợp, hỗ trợ tỉnh Điện Biên bảo tồn, tôn tạo, phục hồi và phát huy giá trị các di tích lịch sử; phát triển công nghiệp văn hóa, kết hợp di sản với nghệ thuật thực cảnh, tạo ra những sản phẩm du lịch đặc sắc gắn với lịch sử, văn hóa và giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ.

Trong đó, các di tích như Tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ, Sở Chỉ huy Chiến dịch tại Mường Phăng và đồi A1 được xác định là những địa chỉ có giá trị đặc biệt trong phát triển du lịch gắn với lịch sử. Việc kết nối các di sản lịch sử với kho tàng văn hóa các dân tộc sẽ góp phần hình thành những sản phẩm du lịch có chiều sâu, tạo dấu ấn riêng cho Điện Biên.

Cùng với đó, đồng chí Đỗ Văn Chiến ghi nhận những nỗ lực của Đảng bộ, chính quyền, lực lượng vũ trang và nhân dân các dân tộc tỉnh Điện Biên trong phát triển kinh tế - xã hội, giảm nghèo, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân. Tỉnh đã quan tâm bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa tốt đẹp của các dân tộc, đồng thời từng bước xóa bỏ những tập tục lạc hậu trong việc cưới, việc tang, nhất là tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống.

Những chuyển biến ấy cho thấy bảo tồn văn hóa không đồng nghĩa với giữ nguyên mọi tập quán, mà cần phát huy những giá trị tiến bộ, nhân văn, phù hợp với đời sống mới. Văn hóa truyền thống phải trở thành điểm tựa tinh thần, góp phần xây dựng cộng đồng an toàn, đoàn kết, phát triển và hạnh phúc.

Từ góc độ quản lý văn hóa, đồng chí Trịnh Thị Thủy, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, khẳng định Ngày hội là dịp tôn vinh bản sắc văn hóa dân tộc Mông, tăng cường giao lưu, kết nối cộng đồng và phát huy những giá trị truyền thống; đồng thời thiết thực hưởng ứng các hoạt động kỷ niệm Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11.

Để công tác bảo tồn đạt hiệu quả lâu dài, Thứ trưởng Trịnh Thị Thủy đề nghị các cơ quan, đơn vị, địa phương cụ thể hóa và triển khai hiệu quả các chủ trương, chính sách phát triển văn hóa phù hợp với điều kiện thực tế; tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam và các chương trình, đề án liên quan. Nguồn lực dành cho bảo tồn văn hóa các dân tộc thiểu số cần được bố trí, sử dụng hiệu quả, gắn với nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.

Đặc biệt, người dân phải được đặt ở vị trí trung tâm của quá trình bảo tồn. Các nghệ nhân, người có uy tín và những người am hiểu phong tục, tập quán cần được quan tâm, tạo điều kiện để truyền dạy tiếng nói, chữ viết, dân ca, dân nhạc, dân vũ, nghề thủ công và tri thức dân gian. Việc khuyến khích thanh niên tham gia thực hành di sản cũng là giải pháp quan trọng để văn hóa truyền thống không bị đứt gãy giữa các thế hệ.

Để sắc màu truyền thống tiếp tục tỏa sáng

Điểm nhấn của lễ khai mạc là chương trình nghệ thuật mang chủ đề “Sắc màu văn hóa dân tộc Mông - Hội tụ và tỏa sáng”, được dàn dựng theo hình thức bán sử thi kết hợp nghệ thuật dân gian đương đại. Chương trình gồm ba chương: “Trên đỉnh non cao”, “Sắc màu văn hóa dân tộc Mông” và “Hội tụ và tỏa sáng”, tạo nên hành trình nghệ thuật từ cội nguồn văn hóa đến sự giao lưu, kết nối và phát triển trong đời sống hôm nay.

Bằng sự kết hợp giữa âm nhạc, múa, diễn xướng dân gian, hoạt cảnh, nghệ thuật sắp đặt và công nghệ sân khấu hiện đại, chương trình tái hiện những nét tiêu biểu trong đời sống văn hóa của đồng bào Mông. Từ phong tục, tín ngưỡng, lễ hội, trang phục đến nghề thủ công truyền thống, lao động và sinh hoạt cộng đồng, mỗi tiết mục góp phần đưa những giá trị văn hóa gần gũi hơn với công chúng.

Sự kết hợp giữa chất liệu dân gian và ngôn ngữ nghệ thuật đương đại không chỉ tạo sức hấp dẫn về thị giác, âm thanh mà còn mở ra cách tiếp cận mới đối với di sản. Truyền thống được đặt trong không gian trình diễn hiện đại, song vẫn giữ vai trò nền tảng, giúp người xem cảm nhận rõ hơn vẻ đẹp và chiều sâu văn hóa của dân tộc Mông.

Thông qua chương trình, hình ảnh đồng bào Mông hiện lên với đời sống tinh thần phong phú, khả năng sáng tạo và tình yêu quê hương, đất nước. Những sắc màu văn hóa riêng biệt cùng hội tụ, tạo nên bức tranh đa dạng, thể hiện sự gắn bó giữa các cộng đồng dân tộc trong đại gia đình Việt Nam.

Không chỉ có ý nghĩa trong đêm khai mạc, Ngày hội còn là không gian để các nghệ nhân, diễn viên và vận động viên giao lưu, học hỏi, giới thiệu những nét đặc sắc của địa phương mình. Qua các hoạt động văn hóa, thể thao và du lịch, những giá trị truyền thống được lan tỏa rộng rãi hơn, góp phần nâng cao nhận thức của cộng đồng về trách nhiệm bảo tồn di sản.

Trong bối cảnh đời sống hiện đại có nhiều thay đổi, việc giữ gìn văn hóa dân tộc Mông đặt ra yêu cầu vừa bảo vệ những giá trị cốt lõi, vừa tìm kiếm phương thức truyền dạy phù hợp với thế hệ trẻ. Để tiếng khèn, điệu múa, nghề dệt lanh và những tri thức dân gian tiếp tục hiện diện, cần sự chung tay của gia đình, nhà trường, cộng đồng và các cơ quan quản lý. Quan trọng hơn, chính đồng bào phải là người quyết định cách thức gìn giữ, thực hành và phát huy di sản của mình.

Tại Điện Biên, nơi hội tụ những giá trị lịch sử, cảnh quan thiên nhiên và bản sắc văn hóa đa dạng, việc kết nối văn hóa dân tộc với du lịch, giáo dục truyền thống và phát triển sinh kế mở ra nhiều cơ hội mới. Khi di sản được bảo vệ đúng cách, người dân được trao quyền tham gia và hưởng lợi, văn hóa sẽ không chỉ là ký ức của quá khứ mà còn trở thành nguồn lực cho tương lai.

Ngày hội Văn hóa dân tộc Mông toàn quốc lần thứ IV vì thế mang ý nghĩa vượt ra ngoài khuôn khổ một sự kiện giao lưu, trình diễn. Đây là dịp khẳng định giá trị của sự đa dạng văn hóa, tôn vinh những người đang ngày ngày gìn giữ di sản, đồng thời thúc đẩy trách nhiệm của các cấp, các ngành và toàn xã hội trong bảo tồn, phát huy bản sắc dân tộc.

Từ những thanh âm của núi rừng đến sắc màu trang phục truyền thống, từ bàn tay khéo léo của nghệ nhân đến những tiết mục nghệ thuật đương đại, văn hóa Mông đang tiếp tục hành trình hội tụ và tỏa sáng. Đó cũng là hành trình gìn giữ cội nguồn, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc và đưa những giá trị văn hóa tốt đẹp trở thành động lực cho phát triển bền vững.