Điện khí hóa vận tải logistics: Bài toán chi phí và "cơn khát" trạm sạc

Định hướng chiến lược từ tầm nhìn liên kết vùng

Tại Diễn đàn Logistics Vùng tổ chức ở Hải Phòng, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng nhấn mạnh: "Tư duy phát triển logistics phải chuyển mạnh từ địa giới hành chính sang vùng kinh tế, hành lang kinh tế và chuỗi cung ứng". Chỉ đạo này định hướng rõ yêu cầu phát triển hệ sinh thái logistics hiện đại, giảm phát thải và hạ thấp chi phí vận tải cho toàn nền kinh tế, đồng thời cụ thể hóa cam kết Net Zero 2050 cùng Quyết định số 876/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về chuyển đổi năng lượng xanh ngành giao thông vận tải.

Trong cấu trúc đó, giao thông vận tải đường bộ hiện đảm nhận từ 70–85% tổng lượng hàng hóa lưu thông nhưng cũng phát sinh tới 85% lượng khí thải nhà kính của toàn ngành. Việc chuyển đổi từ phương tiện động cơ đốt trong sang xe điện được xem là giải pháp trực diện nhất để cắt giảm lượng phát thải carbon. Tuy nhiên, bức tranh thực tế cho thấy hành trình điện khí hóa phương tiện vận tải đường dài tại Việt Nam vẫn đang vấp phải những "nút thắt" vô cùng gay gắt về giá thành và hạ tầng phụ trợ.

Rào cản chi phí và "cơn khát" hạ tầng trạm sạc đường dài

Thách thức lớn nhất đối với các doanh nghiệp logistics khi muốn chuyển đổi sang xe tải điện chính là chi phí đầu tư ban đầu quá cao cùng sự thiếu hụt nghiêm trọng của hệ thống hạ tầng kỹ thuật. Hiện nay, các loại xe tải điện phục vụ vận tải hàng hóa nặng có giá thành đắt gấp 3 lần so với xe sử dụng động cơ đốt trong truyền thống. Chi phí vốn lớn khiến đa số doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs) – vốn chiếm đa số trong ngành – rơi vào thế bị động và khó tiếp cận.

Chưa dừng lại ở rào cản tài chính, yếu tố hạ tầng đang tạo ra tâm lý ngần ngại lớn cho các đơn vị vận tải. Nhấn mạnh về thực trạng này, Ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) phân tích: "Xe điện là loại hình phương tiện xanh dễ thấy nhất, nhưng xe tải điện thì vẫn chưa phổ biến và có chi phí đắt hơn gấp 3 lần so với với xe dùng động cơ đốt trong. Thêm vào đó, hạ tầng chưa đáp ứng cho sự phát triển của phương tiện vận chuyển xanh. Ví dụ với phương tiện xe tải điện sẽ đòi hỏi những trạm sạc công suất lớn, không thể sử dụng chung với trạm sạc thông thường".

Theo các số liệu thống kê ngành, cả nước hiện có hơn 500 trạm sạc điện công cộng nhưng chủ yếu phân bố tại các đô thị lớn để phục vụ xe du lịch cá nhân, và gần như chưa có trạm sạc công suất lớn nào được quy hoạch dành riêng cho xe tải nặng vận tải hàng hóa đường dài trên các tuyến cao tốc, quốc lộ trọng điểm. Việc thiếu vắng mạng lưới trạm sạc công suất lớn dọc các hành lang vận tải khiến nguy cơ gián đoạn hành trình, tăng thời gian chờ sạc và tổn thất chi phí vận hành trở thành mối lo trực tiếp của doanh nghiệp.

Bài toán chi phí vòng đời và "bộ não" điều phối đa tầng

Để điện khí hóa vận tải không trở thành "gánh nặng" tài chính, các chuyên gia khuyến nghị doanh nghiệp cần thay đổi phương pháp đánh giá hiệu quả đầu tư. Thay vì chỉ tập trung vào giá mua phương tiện ban đầu, bài toán kinh tế phải được tính toán dựa trên tổng chi phí sở hữu (Total Cost of Ownership - TCO) trong suốt chu kỳ sống của phương tiện.

Phân tích chuyên sâu về góc độ này, Tiến sĩ Nguyễn Duy Hồng, Giám đốc Vận hành miền Bắc và miền Trung của YCH-Protrade, khẳng định: "Xe điện là một hệ thống gồm tuyến vận tải, phương tiện, pin, trạm sạc, nguồn điện, dữ liệu vận hành, dịch vụ kỹ thuật và phụ tùng. Chỉ cần một mắt xích không đáp ứng được yêu cầu, toàn bộ hệ thống sẽ mất hiệu quả". TS. Nguyễn Duy Hồng nhấn mạnh thêm: "Doanh nghiệp cần đánh giá hiệu quả đầu tư theo TCO – tổng chi phí sở hữu trong toàn bộ vòng đời phương tiện – thay vì chỉ nhìn vào giá mua ban đầu. TCO bao gồm chi phí năng lượng, hạ tầng sạc, bảo dưỡng, thời gian dừng xe, tuổi thọ pin, giá trị còn lại, bảo hiểm và chi phí tài chính".

Bên cạnh bài toán chi phí vòng đời, ứng dụng công nghệ để xây dựng "bộ não điều phối" đa tầng cũng là chìa khóa để khai thác tối đa hiệu suất đội xe điện. Trong thực tế vận hành, nhiều doanh nghiệp chuyển đổi xanh thành công bằng cách kết hợp xe van điện cho chặng ngắn nội đô, xe tải lạnh tối ưu tải trọng cho tuyến trung bình và kết nối xà lan đường thủy cho chặng dài. Việc quy hoạch bán kính hoạt động phù hợp giúp xe điện phát huy tối đa lợi thế chi phí nhiên liệu thấp mà không bị mắc kẹt bởi rào cản pin hay trạm sạc đường dài.

Khơi thông cơ chế chính sách để tạo đòn bẩy phát triển

Chuyển đổi xanh phương tiện vận tải không thể dựa duy nhất vào nguồn lực đơn lẻ của doanh nghiệp mà đòi hỏi vai trò điều phối chiến lược và kiến tạo từ Nhà nước. Để xóa bỏ tâm lý e ngại, theo các chuyên gia, Chính phủ và các bộ, ngành cần sớm ban hành hành lang pháp lý đồng bộ, bao gồm các tiêu chuẩn kỹ thuật về trạm sạc tải nặng và cơ chế công khai minh bạch phát thải carbon.

Đồng thời, việc thiết lập các chính sách ưu đãi tài chính cụ thể – như gói tín dụng xanh, giảm thuế nhập khẩu linh kiện pin/xe điện, ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp và hỗ trợ lãi suất vay đầu tư hạ tầng trạm sạc – sẽ là cú hích quan trọng giúp doanh nghiệp tự tin chuyển đổi. Định hướng về giải pháp, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng khẳng định Chính phủ sẽ tiếp tục hoàn thiện thể chế, phát triển hạ tầng giao thông kết nối, cải thiện môi trường kinh doanh và tạo điều kiện thuận lợi nhất để cộng đồng doanh nghiệp đầu tư nghiêm túc, lâu dài vào hạ tầng logistics xanh.

Điện khí hóa giao thông vận tải không đơn thuần là cuộc đua thay thế phương tiện, mà là bài toán tổ chức lại hệ sinh thái vận tải toàn diện. Khi điểm nghẽn về hạ tầng trạm sạc được khơi thông cùng các chính sách hỗ trợ tài chính đúng sức bật, xe điện sẽ thực sự trở thành động lực đưa ngành logistics Việt Nam tiến nhanh trên hành trình phát triển bền vững.