Định vị lại sức mạnh và giá trị của báo chí Cách mạng Việt Nam trong thời đại số

Định vị lại sức mạnh của báo chí

Hơn một thế kỷ đồng hành cùng dân tộc, báo chí cách mạng Việt Nam đang bước vào một giai đoạn phát triển hoàn toàn mới khi không gian số trở thành một phần không thể tách rời của đời sống xã hội.

Môi trường mạng mở ra cơ hội tiếp cận công chúng rộng lớn hơn bao giờ hết, nhưng đồng thời cũng khiến dòng chảy thông tin trở nên phức tạp hơn, dễ bị chi phối bởi cảm xúc nhất thời, tin sai lệch và sự thao túng của thuật toán. Trong trật tự truyền thông mới, báo chí không còn giữ vị trí gần như độc quyền trong việc truyền tải thông tin.

Đến cuối năm 2025, Việt Nam dự kiến có khoảng 85,6 triệu người dùng Internet, tương đương 84,2% dân số. Điều đó đồng nghĩa với việc báo chí phải cạnh tranh từng giờ, từng phút với lượng nội dung khổng lồ được tạo ra từ các nền tảng số và chính người dùng.

Phát biểu trong cuộc gặp mặt 101 nhà báo tiêu biểu Quốc gia trong 20 năm qua, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, đây chính là lúc báo chí cần phải định vị lại sức mạnh cốt lõi của mình: "Sức mạnh của báo chí trước hết là sự thật. Sự thật ấy phải được kiểm chứng, đặt trong bối cảnh đầy đủ, không bị làm méo mó bởi bất kỳ áp lực nào; phải nhanh, phải đúng, phải chính xác. Để cùng lúc giải quyết được những việc này thì phương thức của chúng ta cũng phải thay đổi. Chúng ta phải tự đổi mới, đổi mới tư duy, cách làm, đổi mới phương pháp và rất nhiều thứ khác để đáp ứng được yêu cầu này".

Trong bài viết "Báo chí cách mạng Việt Nam trong thời đại số", Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định: "Trong thời đại số, dữ liệu là một trụ cột của báo chí. Dữ liệu không chỉ là con số; đó là nền tảng của kiểm chứng và phương tiện để xây dựng và chuyển tải các tác phẩm báo chí một cách thuyết phục hơn, toàn diện hơn. Các cơ quan thông tấn, báo chí lớn, uy tín trên thế giới hiện đều đầu tư rất lớn cho việc xây dựng dữ liệu và dành nguồn nhân lực đáng kể cho công tác dữ liệu. Khi dữ liệu được xây dựng và quản trị tốt, báo chí sẽ tăng sức thuyết phục và có khả năng phát hiện vấn đề từ sớm".

"Chuyển đổi số trong báo chí không chỉ là sử dụng thêm công cụ mới, đó là đổi mới tư duy làm báo, quy trình sản xuất nội dung, quản trị dữ liệu, phương thức phân phối, cách thức tương tác với công chúng và năng lực bảo vệ bản quyền, bảo vệ an toàn thông tin", Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nêu rõ.

Qua phát biểu Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, từ thực tiễn hoạt động báo chí hiện nay, PGS.TS Nguyễn Thành Lợi, Phó Giám đốc Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội cho rằng thách thức lớn nhất của báo chí là áp lực cạnh tranh về tốc độ thông tin từ mạng xã hội và nội dung do người dùng tạo ra.

"AI đang trở thành trợ thủ đắc lực của người làm báo, song vấn đề đặt ra là ứng dụng công nghệ như thế nào và xây dựng nguồn thu ra sao để cơ quan báo chí phát triển bền vững. Rõ ràng, sự thay đổi của công nghệ truyền thông và hành vi tiếp nhận thông tin đã làm thay đổi vị thế truyền thống của báo chí. Điều đó buộc các cơ quan báo chí phải xác định lại vai trò của mình trong hệ sinh thái truyền thông mới", ông Lợi cho biết.

Theo PGS.TS Đỗ Chí Nghĩa, đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Văn hóa và Xã hội, đây là giai đoạn báo chí cần định hình lại vị trí của mình trong lòng công chúng, trong xã hội và trong dòng chảy phát triển của đất nước.

"Báo chí không còn là trung tâm hay độc quyền trong việc truyền tải thông tin như trước đây. Khi công chúng có thể trực tiếp đưa thông tin lên mạng xã hội theo cách riêng của mình, câu hỏi đặt ra là báo chí sẽ đứng ở đâu trong dòng chảy đó và khẳng định giá trị của mình như thế nào. Đó chính là thách thức nền tảng để báo chí tiếp tục giải các bài toán lớn hơn như kinh tế báo chí, chuyển đổi số hay xây dựng các giá trị thông tin không thể thay thế đối với công chúng hiện đại", ông Nghĩa nhấn mạnh.

Báo chí kiến tạo niềm tin xã hội

Trong môi trường thông tin đa chiều, nơi tin giả, tin sai sự thật và các nội dung bị cắt ghép xuất hiện ngày càng nhiều, câu chuyện của báo chí thời đại số suy cho cùng vẫn là câu chuyện của niềm tin. Khi lợi thế "đưa tin trước" không còn là ưu thế tuyệt đối, vai trò của báo chí dịch chuyển mạnh mẽ sang kiểm chứng, phân tích, giải thích và định hướng nhận thức xã hội.

PGS.TS Đỗ Chí Nghĩa cho rằng báo chí vẫn giữ vai trò chủ đạo trong việc xác nhận tính đúng sai của thông tin, đặc biệt trong bối cảnh thật - giả ngày càng khó phân định: "Sức mạnh của báo chí nằm ở thương hiệu, uy tín, tính chuyên nghiệp, kỷ luật nghề nghiệp và sự tin cậy mà công chúng đã dành cho các cơ quan báo chí trong suốt nhiều năm. Chính niềm tin đó tạo nên lợi thế khác biệt để báo chí thực hiện vai trò kiểm chứng, xác nhận và định hướng thông tin. Tuy nhiên, báo chí cũng không được từ bỏ thế mạnh đưa tin, đặc biệt là những thông tin độc quyền mang dấu ấn riêng của từng cơ quan báo chí và từng nhà báo".

Bên cạnh tốc độ, điều làm nên giá trị của báo chí hiện đại chính là chiều sâu, chất lượng và khả năng tạo ra những thông tin độc bản. Để biến khái niệm niềm tin thành giá trị cụ thể trong thực tiễn, các tòa soạn cần quay trở lại với những nguyên lý căn bản nhất của nghề báo.

Theo PGS.TS Nguyễn Thành Lợi, bất luận trong xã hội nào, báo chí luôn giữ vai trò đặc biệt quan trọng bởi chức năng định hướng dư luận. Khác với các nguồn thông tin tự phát, báo chí vận hành trên một quy trình sản xuất chặt chẽ, với đội ngũ được đào tạo bài bản và chịu trách nhiệm xã hội rõ ràng.

"Thông tin báo chí không chỉ cần nhanh, kịp thời, đa dạng. Giá trị cốt lõi của báo chí là định hướng, dẫn dắt và xây dựng niềm tin cho xã hội", ông nhấn mạnh.

Bổ sung cho quan điểm này, PGS.TS Đỗ Chí Nghĩa cho rằng niềm tin không chỉ nằm ở một bài báo hay một sản phẩm báo chí riêng lẻ mà được hình thành từ uy tín tích lũy của cả một cơ quan báo chí và từng cá nhân nhà báo. Niềm tin ấy được tạo dựng bằng sự dấn thân, tinh thần trách nhiệm, sự chân thành trong tác nghiệp và được kiểm chứng qua thời gian.

Theo ông, niềm tin dành cho báo chí cũng là một phần của niềm tin vào đất nước, vào xã hội và vào những giá trị tích cực của quá trình phát triển. Người làm báo không phải là người luôn nhìn thấy ngay bản chất của mọi vấn đề. Họ cũng đối diện với những giới hạn của thông tin và những rủi ro trong quá trình tác nghiệp. Nhưng chính sự dấn thân, tinh thần cầu thị và nỗ lực phản ánh sự thật một cách toàn diện nhất là nền tảng tạo nên tính chân thực và sức thuyết phục của báo chí.

Tháo gỡ nút thắt kinh tế báo chí trong kỷ nguyên số

Trong bài viết, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, để hoàn thành sứ mệnh của mình, báo chí cần nguồn lực phát triển bền vững. 

"Kinh tế báo chí số không đối lập với mục tiêu và các định hướng của báo chí cách mạng. Một nền báo chí thiếu nguồn lực sẽ khó đầu tư công nghệ, bảo vệ bản quyền, đào tạo nhân lực và giữ chân người giỏi. Tuy nhiên, kinh tế báo chí phải phục vụ sứ mệnh báo chí, không dẫn dắt báo chí vào giật gân, câu khách, khai thác đời tư, thương mại hóa thông tin chính trị - xã hội. Báo chí cần nguồn thu mới từ thuê bao số, bản quyền, dữ liệu và sản phẩm chuyên sâu. Nếu không xây dựng được mô hình kinh tế báo chí số lành mạnh, báo chí sẽ khó giữ vững năng lực đầu tư cho nội dung chất lượng cao, điều tra, phân tích, kiểm chứng và bảo vệ bản quyền", Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ rõ.

Về vấn đề này, theo PGS.TS Nguyễn Thành Lợi, trong suốt quá trình phát triển, báo chí luôn phải giải quyết đồng thời hai yêu cầu là hiệu quả xã hội và hiệu quả kinh tế: "Hiệu quả xã hội giúp xây dựng đồng thuận, phản ánh và cổ vũ những giá trị tích cực của đời sống. Trong khi đó, hiệu quả kinh tế tạo nguồn lực để cơ quan báo chí tiếp tục đầu tư cho nội dung, công nghệ và con người. Khi hai yếu tố này hỗ trợ lẫn nhau, báo chí mới có thể phát triển bền vững".

Ông Lợi cho rằng bên cạnh việc thực hiện tốt nhiệm vụ chính trị, các cơ quan báo chí cần chủ động tìm kiếm các giải pháp gia tăng nguồn thu, xây dựng mô hình kinh doanh phù hợp với bối cảnh mới.

Một trong những điểm sáng được kỳ vọng hiện nay là Luật Báo chí 2025, dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/7 tới. Đây là lần đầu tiên các khái niệm "kinh tế báo chí" và "kinh tế báo chí số" được thể chế hóa rõ ràng, tạo hành lang pháp lý để các cơ quan báo chí đa dạng hóa nguồn thu, khai thác tài sản số, bản quyền và các dịch vụ trên nền tảng công nghệ.

Theo PGS.TS Đỗ Chí Nghĩa, Luật Báo chí 2025 mở ra một "đường băng" rất rộng cho các cơ quan báo chí: "Các cơ quan báo chí có thể thiết lập và vận hành các kênh thông tin trên mạng xã hội như một sản phẩm báo chí độc lập; được phép tham gia nhiều mô hình kinh doanh mới, kể cả thương mại điện tử, trên cơ sở tận dụng uy tín thương hiệu và cộng đồng công chúng của mình".

Tuy nhiên, hành lang pháp lý chỉ tạo ra cơ hội. Khả năng tận dụng cơ hội đến đâu vẫn phụ thuộc vào nội lực, chiến lược và năng lực chuyển đổi của từng cơ quan báo chí.

PGS.TS Nguyễn Thành Lợi cho rằng, để xây dựng mô hình kinh tế báo chí số lành mạnh, cần dựa trên hai trụ cột: "Thứ nhất là nội dung chất lượng. Nội dung vẫn là yếu tố quyết định giá trị và khả năng cạnh tranh của báo chí. Thứ hai là công nghệ. Công nghệ không chỉ phục vụ sản xuất và phân phối nội dung mà còn tạo ra nguồn thu mới thông qua quảng cáo số, dữ liệu và các mô hình kinh doanh hiện đại".

Bên cạnh đó, việc đặt hàng truyền thông chính sách, giao nhiệm vụ truyền thông từ các cơ quan nhà nước cũng là nguồn lực quan trọng để hỗ trợ hoạt động của báo chí, nếu được triển khai minh bạch, hiệu quả và gắn với các tiêu chí đánh giá cụ thể.

Xây dựng hệ sinh thái báo chí số quốc gia

Một vấn đề lớn khác được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ ra là quyền chủ động trước các nền tảng xuyên biên giới: "Báo chí cần tiếp cận được nơi công chúng hiện diện qua mọi nền tảng, nhưng không thể để lệ thuộc vào thuật toán bên ngoài. Nếu chỉ chạy theo lượt xem và cơ chế đề xuất, cơ quan báo chí dễ mất dữ liệu độc giả, mất quyền phân phối, mất bản sắc và chịu rủi ro khi thuật toán thay đổi. Làm chủ không gian số nghĩa là biết khai thác các nền tảng toàn cầu, đồng thời xây dựng kênh riêng, cộng đồng độc giả riêng, dữ liệu riêng và thương hiệu tin cậy riêng".

Theo nhiều báo cáo thị trường, phần lớn doanh thu quảng cáo trực tuyến tại Việt Nam đang thuộc về các nền tảng xuyên biên giới. Trong khi đó, xu hướng độc giả tiếp nhận thông tin qua các bản tóm tắt trên mạng xã hội hoặc công cụ AI đang làm giảm đáng kể lưu lượng truy cập trực tiếp vào các cơ quan báo chí. Điều này khiến áp lực tự chủ tài chính ngày càng trở nên nặng nề.

Theo PGS.TS Đỗ Chí Nghĩa, để tháo gỡ nút thắt này cần giải quyết đồng thời ba vấn đề: "Thứ nhất là xác định rõ các nguồn lực để nuôi dưỡng hoạt động báo chí và thực hiện nhiệm vụ chính trị. Thứ hai là tạo lập môi trường cạnh tranh công bằng giữa báo chí và các nền tảng số xuyên biên giới, thông qua việc hoàn thiện các quy định pháp luật liên quan đến quảng cáo, bản quyền và phân phối nội dung. Thứ ba là từng bước làm chủ công nghệ nền tảng để chủ động đưa thông tin đến công chúng".

Theo ông Nghĩa, báo chí không thể chỉ dựa vào nguồn ngân sách thường xuyên mà phải xây dựng mô hình kinh tế số dựa trên chính chất lượng thông tin, năng lực tác nghiệp và sự gắn kết với đời sống xã hội. 

PGS.TS Nguyễn Thành Lợi cho rằng: "Điều quan trọng nhất hiện nay không phải chỉ là đầu tư hạ tầng công nghệ mà là thay đổi tư duy. Người làm báo cần thích ứng với môi trường đa nền tảng, nâng cao năng lực tác nghiệp đa kỹ năng và coi công nghệ là công cụ hỗ trợ chứ không thay thế con người".

Ông Lợi cũng nhấn mạnh vai trò của Nhà nước trong việc đặt hàng, giao nhiệm vụ truyền thông và xây dựng chiến lược phát triển hệ sinh thái báo chí số quốc gia.

"Một hệ sinh thái chung với nguồn dữ liệu lớn, hạ tầng số đồng bộ và cơ chế chia sẻ nguồn lực sẽ giúp báo chí Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh, giảm phụ thuộc vào các nền tảng xuyên biên giới và từng bước hội nhập sâu hơn với thế giới", PGS.TS Nguyễn Thành Lợi chia sẻ.

Báo chí cách mạng Việt Nam đang đứng trước một giai đoạn chuyển đổi sâu sắc chưa từng có. Những thách thức về công nghệ, niềm tin công chúng và mô hình kinh tế báo chí là hiện hữu.

Tuy nhiên, giữa mọi biến động của thời đại số, sự thật và niềm tin vẫn là tài sản cốt lõi mà không thuật toán hay trí tuệ nhân tạo nào có thể thay thế. Muốn giữ vững vai trò định hướng xã hội, báo chí không thể đứng ngoài cuộc cách mạng số. Ngược lại, báo chí phải chủ động bước vào không gian số bằng tư duy quản trị mới, mô hình kinh tế mới và năng lực công nghệ mới.

Khi giữ vững đạo nghề nghiệp, làm chủ công nghệ và tạo dựng được hệ sinh thái phát triển bền vững, báo chí cách mạng Việt Nam sẽ không chỉ vượt qua bài toán sinh tồn, mà còn tiếp tục khẳng định vị thế tiên phong trong hành trình kiến tạo niềm tin và đồng hành cùng sự phát triển của đất nước.