Đô thị hóa chiều sâu: Động lực cho tăng trưởng quốc gia

Đặt vấn đề từ thực tiễn phát triển đô thị

Ngày 8/11, Bộ Xây dựng phối hợp với Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương tổ chức Diễn đàn Phát triển bền vững đô thị Việt Nam năm 2026 với chủ đề "Mô hình phát triển đô thị đóng góp cho tăng trưởng quốc gia". Diễn đàn diễn ra trong bối cảnh Đại hội XIV của Đảng đặt ra mục tiêu phát triển kinh tế giai đoạn 2026–2030 đạt tốc độ tăng trưởng bình quân từ 10%/năm trở lên.

Sau 40 năm đổi mới, mạng lưới đô thị cả nước đã mở rộng lên 901 đô thị, nâng tỷ lệ đô thị hóa đạt 53,3% và đóng góp tới 70% GDP quốc gia. Tuy nhiên, mô hình phát triển đô thị tại nhiều nơi vẫn nặng về mở rộng diện tích, lấp đầy đất đai và đầu tư bất động sản. Hạ tầng chưa đồng bộ, ùn tắc giao thông và ngập úng đô thị tiếp tục gia tăng. Thực tế này đòi hỏi hệ thống đô thị phải đổi mới mạnh mẽ, chuyển trọng tâm từ phát triển "chiều rộng" (mở rộng đất đai) sang phát triển "chiều sâu" (tăng năng suất và hàm lượng công nghệ).

Đô thị hóa chiều sâu gắn với mô hình chính quyền 2 cấp 

Một điểm nhấn quan trọng được các diễn giả phân tích tại diễn đàn là yêu cầu đô thị hóa chiều sâu phải được đặt trong bối cảnh Việt Nam vận hành chính quyền địa phương hai cấp. Khi bỏ cấp hành chính trung gian, diện tích các đơn vị hành chính cấp xã mở rộng rất lớn, hình thành nên các không gian đan xen cả nội thị và ngoại thành. Nếu tiếp tục quản lý đô thị theo tư duy cũ – mở rộng đất đai dàn trải theo địa giới hành chính – sẽ dẫn đến lãng phí nguồn lực và quá tải hạ tầng.

Tái cấu trúc đô thị theo chiều sâu chính là giải pháp thích ứng tối ưu với mô hình chính quyền 2 cấp. Thay vì chia cắt không gian theo ranh giới hành chính, các đô thị tập trung tối ưu hóa "không gian chức năng", quy hoạch liên kết giữa các phường, xã để hạ tầng kỹ thuật và dịch vụ công được dùng chung hiệu quả. Đô thị hóa chiều sâu giúp giảm chi phí sản xuất và chi phí vận chuyển (logistics) cho doanh nghiệp, biến không gian đô thị thành nơi tích tụ năng suất và tri thức.

Phát biểu tại phiên toàn thể, TS. Nguyễn Tường Văn, Thứ trưởng Bộ Xây dựng nhấn mạnh kinh nghiệm quốc tế như Singapore – nơi tối ưu hóa quỹ đất hạn chế bằng mô hình "đô thị nén" (phát triển tập trung), kết hợp giao thông công cộng khối lượng lớn (TOD), khai thác không gian ngầm và ứng dụng công nghệ quản lý thông minh. Từ thực tiễn này, Thứ trưởng khẳng định giá trị của đô thị không đo bằng diện tích rộng hay số lượng công trình xây dựng, mà ở chất lượng quy hoạch, năng suất sử dụng nguồn lực và môi trường sống thuận tiện cho người dân.

Thứ trưởng Nguyễn Tường Văn nhận định: "Vấn đề đặt ra không phải là chúng ta cần phát triển thêm bao nhiêu đô thị, mở rộng bao nhiêu không gian hay đầu tư thêm bao nhiêu công trình, mà quan trọng hơn là mỗi đô thị sẽ tạo ra những giá trị mới gì, đóng góp như thế nào vào năng suất, chất lượng tăng trưởng, sức cạnh tranh của nền kinh tế và chất lượng sống của người dân".

Đồng quan điểm, TS. Nguyễn Ngọc Tuấn, Phó Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương cho biết việc ban hành Định hướng phát triển đô thị thông minh quốc gia giai đoạn 2026–2030 (Quyết định số 2116/QĐ-TTg ngày 05/11/2026) là bước đi chiến lược. Chuyển đổi số và xây dựng dữ liệu liên thông giúp chính quyền hai cấp quản trị đô thị dựa trên dữ liệu thực tế thay vì xử lý sự vụ đơn lẻ. TS. Nguyễn Ngọc Tuấn dẫn lại chỉ đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm: "chủ trương đúng phải trở thành năng lực phát triển thực chất, được kiểm chứng bằng sức cạnh tranh của nền kinh tế và đời sống của Nhân dân".

Giải bài toán tài chính hạ tầng và thu hút nguồn lực tư nhân 

Để đưa đô thị hóa chiều sâu vào thực tiễn, việc khơi thông nguồn vốn đầu tư hạ tầng đóng vai trò quyết định. Tham luận tại diễn đàn, bà Mariam J. Sherman, Giám đốc Quốc gia Ngân hàng Thế giới (WB) tại Việt Nam, Campuchia và Lào phân tích: Kế hoạch đầu tư công trung hạn 2026–2030 trị giá 315 tỷ USD của Việt Nam dự kiến chỉ đáp ứng khoảng 20–22% tổng nhu cầu vốn đầu tư của nền kinh tế. Do đó, ngân sách nhà nước cần ưu tiên dồn vốn vào các công trình hạ tầng thiết yếu khó thu hồi vốn trực tiếp như hệ thống chống ngập, thoát nước và xử lý môi trường.

Khi rủi ro thiên tai và ngập lụt được giải quyết tốt, môi trường đầu tư sẽ an toàn hơn, từ đó kích hoạt dòng vốn tư nhân đổ vào sản xuất, thương mại và dịch vụ. Bà Mariam J. Sherman khuyến nghị các địa phương chủ động áp dụng hợp tác công - tư (PPP), phát hành trái phiếu chính quyền địa phương và trái phiếu xanh để đa dạng hóa nguồn tài chính.

Đồng tình với định hướng trên, Đại sứ Thụy Sĩ Thomas Gass nhấn mạnh hạ tầng đô thị chính là "hạ tầng kinh tế". Khi giao thông, logistics và dịch vụ đô thị vận hành thông suốt, chi phí chuỗi cung ứng của doanh nghiệp sẽ giảm đáng kể,trực tiếp gia tăng năng suất lao động. Thụy Sĩ đang phối hợp với Bộ Xây dựng triển khai Chương trình Phát triển Đô thị Việt Nam - Thụy Sĩ (VSUD) trị giá 11 triệu USD để hỗ trợ các đô thị nâng cao năng lực lập dự án, sẵn sàng tiếp nhận các nguồn vốn đầu tư lớn.