Doanh nghiệp tự quyết giá xăng dầu: Cơ chế giám sát ngăn bắt tay, thổi giá?

Chiều 7/10, tại họp báo thường kỳ quý III của Bộ Công Thương, lãnh đạo Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) đã trả lời báo chí về các công cụ để kiểm soát, giám sát quá trình hình thành giá, nhất là trong trường hợp giá bán lẻ tăng nhanh nhưng giảm chậm so với diễn biến giá thế giới trước đề xuất cho phép doanh nghiệp tự quyết giá xăng dầu.

Cụ thể, bà Nguyễn Thúy Hiền, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước cho biết, dự thảo Nghị định được xây dựng với mục tiêu xuyên suốt để giá xăng dầu bám sát cơ chế thị trường, song vẫn có sự quản lý của Nhà nước.

Theo dự thảo nghị định thay thế các nghị định của Chính phủ về kinh doanh xăng dầu, sẽ giao quyền quyết định giá cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, doanh nghiệp phải tính toán giá bán theo công thức và các yếu tố cấu thành giá do Nhà nước quy định.

Bà Hiền cho biết một trong những công cụ để Nhà nước giám sát giá là khi tính toán giá bán, doanh nghiệp phải kê khai công thức tính, các yếu tố cấu thành giá và giải trình biến động khi thay đổi giá với cơ quan Nhà nước. Việc kê khai được thực hiện trên hệ thống cơ sở dữ liệu về giá do Bộ Công Thương xây dựng. Cơ sở dữ liệu này sẽ được áp dụng trên cả nước.

"Hệ thống này cũng sẽ có những cảnh báo đối với các yếu tố bất thường để các cơ quan quản lý Nhà nước như các Sở Công Thương, Bộ Công Thương có thể giám sát, từ những cảnh báo này có sự kiểm tra, giám sát thường xuyên khi doanh nghiệp quyết định giá và thay đổi giá bán", bà Hiền thông tin.

Theo bà Hiền, hệ thống cũng sẽ cảnh báo đến Sở Công Thương và lực lượng Quản lý thị trường đối với những thương nhân có kê khai nhưng không giải trình được các yếu tố biến động làm tăng hoặc giảm giá.

Về việc có quy định về tần suất hoặc biên độ thay đổi giá hay không, bà Hiền cho biết, khi Nhà nước không còn điều hành giá theo chu kỳ vào thứ Năm hằng tuần, doanh nghiệp sẽ căn cứ vào chi phí kinh doanh thực tế và các lô hàng mua bán thực tế để xác định giá bán, từ đó có thể chủ động điều chỉnh giá xăng dầu theo hoạt động kinh doanh của mình.

Song việc thay đổi giá xăng dầu vẫn phải có căn cứ và doanh nghiệp phải kê khai với cơ quan quản lý. Ví dụ doanh nghiệp phải làm rõ yếu tố nào trong cấu thành giá có biến động, như chi phí đầu vào, chi phí định mức…

Ngoài ra, bà Hiền cũng cho biết trong các yếu tố hình thành giá, chi phí định mức vẫn là một yếu tố Nhà nước quản lý và giao cho doanh nghiệp đưa vào công thức tính. Trong trường hợp Nhà nước sử dụng các biện pháp bình ổn giá xăng dầu, doanh nghiệp phải căn cứ đây để điều chỉnh giá.

Liên quan đến lo ngại doanh nghiệp có thể mua vào với giá cao nhưng tiếp tục bán ra ở mức cao dù giá thế giới đã giảm, bà Hiền cho rằng không thể quy định cứng nhắc rằng "mua cao thì bán cao, mua thấp thì bán thấp”, điều này rất khó phân biệt.

Theo bà Hiền, đặc thù của xăng dầu là hàng hóa được lưu trữ trong kho, doanh nghiệp có thể mua nhiều lô hàng ở những thời điểm và mức giá khác nhau, trong khi lượng hàng mua trước đó chưa được bán hết. 

"Trong suốt thời gian nắm giữ hàng hóa không có nghĩa rằng giá bán phải vận động theo từng lô hàng. Cái này là rất khó xác định", bà Hiền nhấn mạnh

Do đó, cơ chế mới cần hướng tới một cơ chế giá xăng dầu có tính thị trường hơn, trong đó doanh nghiệp được chủ động và chịu trách nhiệm về quyết định giá, đồng thời phải tuân thủ các nguyên tắc về minh bạch, bám sát thị trường và cạnh tranh.

"Mục tiêu trong điều hành giá xăng dầu là giá bán của doanh nghiệp cũng phải bám sát với tín hiệu của thị trường và mục tiêu cao nhất là làm thế nào để đảm bảo nguồn cung và an ninh năng lượng", bà Hiền nhấn mạnh.

Còn với lo ngại các thương nhân đầu mối có thể chi phối giá bán và không công bằng cho doanh nghiệp bán lẻ, bà Nguyễn Thúy Hiền - Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước cho biết, theo thiết kế tại dự thảo Nghị định, không phải chỉ thương nhân đầu mối mới được quyền quyết định giá.

Theo đó, dự thảo Nghị định được thiết kế theo hướng thương nhân đầu mối và các thương nhân phân phối hoạt động độc lập cũng được quyết định giá bán. Vì vậy, thị trường sẽ có sự cạnh tranh về giá giữa các thương nhân đầu mối và các thương nhân phân phối độc lập.

Theo bà Hiền, dự thảo cũng thiết kế theo hướng giảm tầng nấc trung gian trong hoạt động phân phối xăng dầu. Nếu trước đây thị trường có 3 tầng nấc thì mô hình mới dự kiến sẽ giảm xuống còn 2 tầng nấc. Với thiết kế này, bà Hiền cho biết nếu các doanh nghiệp thực hiện chuyển đổi ngay theo quy định mới, có thể sẽ có hơn 10.500 thương nhân phân phối hoạt động theo mô hình mới và được quyền quyết định giá.

“Thị trường cạnh tranh rất khốc liệt, rất mạnh mẽ. Các thương nhân đầu mối cũng phải cạnh tranh với các thương nhân phân phối” bà Hiền dự báo.

Đặc biệt tại các khu vực vùng sâu, vùng xa, thương nhân phân phối có hệ thống và hoạt động tại địa bàn sẽ có lợi thế trong cạnh tranh. Do đó với thiết kế của dự thảo, khó có khả năng thương nhân đầu mối có thể chi phối hoàn toàn giá bán.

Trước lo ngại các doanh nghiệp có thể bắt tay, thông đồng để cùng nâng giá, bà Hiền cho biết cơ quan soạn thảo đã tiếp thu các ý kiến được đưa ra tại cuộc họp ngày 30/9, cũng như ý kiến của doanh nghiệp và các cá nhân gửi đến Bộ Công Thương.

“Dự thảo Nghị định đã được bổ sung các quy định liên quan đến việc xử lý các thỏa thuận cạnh tranh không lành mạnh theo Luật Cạnh tranh. Đây là một trong những nội dung được cơ quan soạn thảo tiếp tục hoàn thiện trước khi trình Chính phủ”, bà Nguyễn Thúy Hiền - Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước nhấn mạnh.