Doanh nghiệp vượt khó tác động từ Trung Đông bằng nhiều giải pháp

Ưu tiên giải pháp cấp bách

Trong bối cảnh chiến sự tại Trung Đông tiếp tục gây xáo trộn mạnh hoạt động vận tải và logistics quốc tế, điều quan trọng nhất lúc này không còn là nhận diện khó khăn, mà là lựa chọn đúng cách để vượt khó. Với doanh nghiệp xuất nhập khẩu Việt Nam, nhất là các ngành hàng phụ thuộc lớn vào vận tải biển và tiến độ giao hàng, đây là thời điểm phải chuyển từ bị động sang chủ động phòng ngừa, điều chỉnh và thích ứng. Nhiều chuyên gia cho rằng, muốn đi qua giai đoạn bất định, doanh nghiệp không thể chỉ trông chờ thị trường tự ổn định trở lại mà phải tự tổ chức lại toàn bộ chuỗi vận hành của mình.

Tín hiệu tích cực đầu tiên là cơ quan quản lý đã vào cuộc theo hướng hỗ trợ thực chất. Theo Cục Hải quan, các đơn vị hải quan cửa khẩu và ngoài cửa khẩu được yêu cầu ưu tiên xử lý thủ tục, tạo thuận lợi tối đa cho doanh nghiệp có hàng hóa xuất khẩu đến các nước Trung Đông đang xảy ra xung đột hoặc hàng phải vận chuyển qua khu vực này. Đây là động thái rất cần thiết, bởi trong khủng hoảng logistics, thời gian xử lý thủ tục chính là một dạng chi phí. Việc cho phép doanh nghiệp hủy tờ khai trong trường hợp hàng đã đăng ký nhưng thực tế không thể xuất khẩu, hoặc hướng dẫn tái nhập đối với hàng buộc phải quay về Việt Nam, đã giúp mở ra lối ra pháp lý rõ ràng, hạn chế thiệt hại phát sinh do hàng bị mắc kẹt giữa cảng, cửa khẩu hoặc trên đường vận chuyển.

Không chỉ dừng ở đó, cơ quan hải quan còn tạo điều kiện để doanh nghiệp đưa hàng trở lại nội địa, đưa vào kho ngoại quan hoặc kho hàng hóa tại cửa khẩu để lưu giữ, bảo quản, nhất là với nhóm hàng dễ hư hỏng và có thời hạn sử dụng ngắn. Trong trường hợp đối tác nước ngoài từ chối nhận hàng, doanh nghiệp cũng có thể đề nghị thay đổi tuyến đường vận chuyển, địa điểm giao hàng hoặc người nhận hàng thông qua thủ tục khai sửa đổi, bổ sung thông tin tờ khai hải quan. "Trong môi trường thương mại quốc tế đầy biến động, chính nhờ sự hỗ trợ của các cơ quan Nhà nước kịp thời linh hoạt về thủ tục đã giúp doanh nghiệp giữ lại cơ hội kinh doanh thay vì chấp nhận thua lỗ hoàn toàn", Chuyên gia kinh tế Nguyễn Trí Hiếu, phân tích.

Tuy nhiên, hỗ trợ từ cơ quan quản lý chỉ là một phần. Phần quyết định vẫn nằm ở năng lực ứng phó của chính doanh nghiệp. Ông Nguyễn Hoài Chung, Ủy viên Ban chấp hành Hiệp hội Doanh nghiệp dịch vụ logistics Việt Nam, đã chỉ ra một lộ trình ứng phó rất đáng lưu ý. Theo đó, doanh nghiệp cần phản ứng tức thời với thị trường Trung Đông bằng cách tạm dừng các đơn hàng mới để rà soát rủi ro và đàm phán lại giải pháp phù hợp. Với các lô hàng đang trên đường đi, cần buộc các đơn vị logistics cập nhật thường xuyên tình trạng lô hàng, từ đó có phương án xử lý tối ưu nhằm tránh phát sinh thêm chi phí và giảm thiểu nguy cơ rơi vào thế bị động.

Điểm then chốt hơn cả là phải tái cấu trúc hợp đồng. Trong khủng hoảng, hợp đồng không thể giữ nguyên như trong điều kiện thị trường bình thường. Doanh nghiệp cần đàm phán lại các điều khoản chia sẻ rủi ro với đối tác, đề xuất cơ chế điều chỉnh giá khi cước vận tải vượt ngưỡng, gia hạn thời gian giao hàng tương ứng với thời gian chậm trễ do chiến sự, đồng thời thỏa thuận miễn phạt giao hàng trễ trong một khoảng thời gian hợp lý. Việc cân nhắc chuyển từ điều kiện CIF sang FOB cũng là một hướng đi thực tế để giảm gánh nặng chi phí và trách nhiệm vận tải cho phía doanh nghiệp Việt. Ông Đỗ Hà Nam, Chủ tịch HĐQT Intimex Group, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam, đã lưu ý rất rõ rằng khó khăn hiện nay đặc biệt lớn với các doanh nghiệp ký hợp đồng theo điều kiện CIF, trong khi đây lại là hình thức được sử dụng khá phổ biến thời gian gần đây. Khi giá cước tăng đột biến, chính điều khoản thương mại sẽ quyết định doanh nghiệp còn giữ được lợi nhuận hay không.

Trong quản trị vận tải, một giải pháp quan trọng khác là đa dạng hóa lộ trình và phương thức vận chuyển. Thay vì phụ thuộc tuyệt đối vào một tuyến biển hoặc một nhà vận chuyển, doanh nghiệp cần tính đến các mô hình kết hợp như Sea-Air, Sea-Rail, chia nhỏ lô hàng để phân tán rủi ro, hoặc sử dụng các trung tâm trung chuyển an toàn hơn. Đặc biệt, phương án vận tải đường sắt liên vận Á - Âu qua Trung Quốc và Kazakhstan được xem là một lựa chọn đáng cân nhắc trong trường hợp các tuyến hàng hải tiếp tục gián đoạn. Vận tải không còn là khâu thực hiện sau cùng, mà trở thành một biến số chiến lược cần được tính toán ngay từ khi đàm phán đơn hàng.

Doanh nghiệp cũng cần đặc biệt chú ý đến rủi ro tài chính và thanh toán. Giám đốc một công ty vận tải ở TP Hồ Chí Minh, khuyến nghị các doanh nghiệp theo dõi chặt chẽ các khoản thanh toán qua thư tín dụng L/C trong giai đoạn này, bởi với tình trạng tàu chậm, khó tìm chuyến và lịch trình bị đảo lộn, L/C hoàn toàn có thể hết hiệu lực trước khi lô hàng được hoàn tất. Nếu không chủ động xin gia hạn, doanh nghiệp rất dễ rơi vào thế đã giao hàng nhưng gặp khó khăn trong thu tiền. Cùng với đó, việc mua bảo hiểm đầy đủ, bao gồm bảo hiểm chiến tranh nếu cần thiết, và quy định rõ điều khoản bất khả kháng trong hợp đồng phải được xem là yêu cầu bắt buộc chứ không còn là lựa chọn.

Tái cấu trúc dài hạn để bền vững

Nếu các giải pháp trước mắt giúp doanh nghiệp tránh thiệt hại tức thời, thì các giải pháp dài hơi mới quyết định khả năng đứng vững sau khủng hoảng. Một trong những hướng đi quan trọng nhất là cơ cấu lại sản phẩm xuất khẩu. Trong bối cảnh thời gian vận chuyển kéo dài và nguy cơ gián đoạn tăng cao, doanh nghiệp cần chủ động giảm tỷ trọng hàng tươi sống, đẩy mạnh hàng chế biến sâu, hàng cấp đông nhanh, hàng sấy và các sản phẩm có thời gian bảo quản dài hơn.

Song song với tái cơ cấu sản phẩm là tái cơ cấu thị trường. Bộ Công Thương khuyến nghị doanh nghiệp cần đa dạng nguồn cung ứng và tìm kiếm các thị trường khác có nguồn cầu tương tự để giảm thiểu ảnh hưởng khi xuất khẩu sang Israel, Iran và khu vực Trung Đông gặp khó khăn. Doanh nghiệp cần nhanh chóng mở rộng sang các thị trường ổn định hơn như EU, Hoa Kỳ, Trung Quốc và các đối tác có FTA với Việt Nam để bù đắp phần sụt giảm. TS Huỳnh Thanh Điền, Trường Đại học Nguyễn Tất Thành, cho rằng trong bất kỳ tình huống nào cũng cần bình tĩnh để tìm ra "cơ" trong "nguy", bởi khi thế giới biến động, các nhà đầu tư và đơn hàng sẽ có xu hướng dịch chuyển đến những nơi có môi trường an toàn, ổn định và hội nhập sâu rộng hơn. Đó là cơ hội mà doanh nghiệp Việt nên tận dụng.

Ở góc độ thị trường Trung Đông, thay vì nhìn toàn bộ khu vực như một vùng rủi ro đồng nhất, doanh nghiệp cũng cần có cách tiếp cận linh hoạt hơn. Các chuyên gia khuyến nghị, Oman là một điểm đến đáng chú ý khi vẫn duy trì trạng thái an toàn và thương mại tương đối bình thường. Oman vẫn mở cửa nhập khẩu và hàng hóa có thể được vận chuyển bằng đường bộ từ Oman sang các quốc gia láng giềng chịu ảnh hưởng chiến sự.

Một trụ cột quan trọng khác là phải xây dựng hệ thống cảnh báo sớm và cơ chế phối hợp thường xuyên với hiệp hội ngành hàng, cơ quan quản lý nhà nước, thương vụ Việt Nam tại nước ngoài và các đối tác logistics. Trong khủng hoảng, doanh nghiệp nào nắm thông tin nhanh hơn sẽ ra quyết định tốt hơn. Bộ Công Thương đã đề nghị các hiệp hội và doanh nghiệp thường xuyên phân tích, trao đổi thông tin với các bộ, ngành liên quan về số liệu xuất nhập khẩu, biến động địa chính trị, giá cước, phụ phí và tình hình vận tải hàng hóa để thống nhất phương án ứng phó.

Về phía chính sách hỗ trợ, các hiệp hội ngành hàng đề xuất, doanh nghiệp cần tăng cường làm việc với các hãng tàu nước ngoài để minh bạch hóa các loại phụ phí, đặc biệt là phụ phí chiến tranh; xem xét giảm phí cầu cảng, phí lưu kho bãi hoặc hỗ trợ với những lô hàng bị kẹt, phải đổi hải trình hoặc quay đầu; đồng thời mở rộng các hành lang vận tải thay thế, trong đó có đường sắt liên vận sang châu Âu. Chiến sự ở Trung Đông đang là một phép thử lớn, nhưng cũng là cơ hội để doanh nghiệp Việt tái cấu trúc theo hướng chuyên nghiệp, chủ động và bền vững hơn.