Đổi mới sáng tạo để tiếp cận bạn đọc và phát triển kinh tế báo chí trong kỷ nguyên số

Diễn đàn Báo chí toàn quốc 2026 với chủ đề “Đổi mới, sáng tạo để tiếp cận bạn đọc, phát triển kinh tế báo chí” đã diễn ra trong bối cảnh công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI) đang tái định hình sâu sắc hệ sinh thái truyền thông.

Đến tham dự diễn đàn có ông Lê Quốc Minh, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam; ông Ngô Việt Anh, Giám đốc Trung tâm Phát triển truyền thông (Báo Nhân Dân) trong vai trò điều phối; cùng sự góp mặt của lãnh đạo các cơ quan báo chí, chuyên gia truyền thông lớn như ông Đồng Mạnh Hùng (Trưởng Ban Thư ký Biên tập, VOV); ông Phùng Công Sưởng (Tổng Biên tập Báo Tiền Phong), ông Tô Đình Tuân (Tổng Biên tập Báo Người Lao Động), nhà báo Nhật Hoa - Phó ban Chuyên đề - Khoa giáo, Đài THVN, ông Nguyễn Đăng (Phó Tổng Giám đốc Công ty Vcorp) và TS. Ngô Bích Ngọc (Đại học Swinburne Việt Nam).

Phát biểu đề dẫn khai mạc, nhà báo Ngô Việt Anh nhấn mạnh AI và mạng xã hội đặt báo chí trước những thách thức lớn nhưng cũng mở ra cơ hội đổi mới. Các tòa soạn cần đổi mới toàn diện từ tư duy lãnh đạo, quy trình sản xuất đến quản trị dữ liệu, kết hợp bản lĩnh chính trị với năng lực công nghệ theo đúng yêu cầu của Tổng Bí thư trong kỷ nguyên số.

Trình bày tham luận về xu hướng toàn cầu năm 2026, TS. Ngô Bích Ngọc mang đến những con số đáng báo động từ các báo cáo của Reuters Institute và WAN-IFRA. Lòng tin của công chúng đối với tin tức đã giảm xuống còn 37%, trong khi 46% người dùng chủ động né tránh tin tức vì cảm giác quá tải và lo âu.

Lần đầu tiên, lượng người xem tin tức trên mạng xã hội và video vượt qua các kênh truyền thống. Đối với nhóm dưới 35 tuổi, mạng xã hội đã trở thành “cổng vào” chính. Đáng chú ý, 90% tòa soạn được khảo sát đã tích hợp AI vào quy trình hoạt động, trong khi 10% công chúng chuyển sang dùng chatbot AI để tra cứu thông tin thay vì truy cập trực tiếp vào các báo. Sự bùng nổ của “nền kinh tế người sáng tạo” (creator economy) cũng đang chia sẻ lại miếng bánh thị phần truyền thông.

Trước bối cảnh đó, các cơ quan báo chí quốc tế đã chuyển mình thành doanh nghiệp truyền thông đa dịch vụ: bán phần mềm quản trị, tổ chức sự kiện, cung cấp dữ liệu và tiếp thị liên kết. TS. Ngô Bích Ngọc đề xuất 4 định hướng cho báo chí Việt Nam: ứng dụng AI đi đôi với kiểm chứng; đẩy mạnh nội dung đa nền tảng (đặc biệt là video); xây dựng cộng đồng độc giả trung thành; và khai thác dữ liệu người dùng như một nguồn lực chiến lược.

“Trong kỷ nguyên dư thừa thông tin, điều công chúng cần không chỉ là tin tức mà còn là sự xác thực, niềm tin và khả năng giải mã thế giới. Đây chính là giá trị cốt lõi mà báo chí chuyên nghiệp cần tiếp tục khẳng định”, TS. Ngô Bích Ngọc nhấn mạnh.

Đồng quan điểm về sự thay đổi hành vi của độc giả trẻ, nhà báo Phùng Công Sưởng, Tổng Biên tập Báo Tiền Phong, nhận định báo chí không còn giữ vị trí độc tôn duy nhất. Nhóm công chúng Gen Z (sinh năm 1997 - 2012) lớn lên cùng công nghệ, chịu tác động mạnh của thuật toán và có nhu cầu tương tác cao. họ không chỉ đọc mà còn muốn tham gia tạo ra nội dung.

Theo ông Sưởng, thách thức lớn nhất là người trẻ ít vào trực tiếp website báo chí. Tuy nhiên, lợi thế cốt lõi của báo chí nằm ở khả năng xác minh, phân tích sâu và đặt thông tin vào đúng bối cảnh – điều mà mạng xã hội hay AI khó thay thế được.

Từ thực tiễn của Báo Tiền Phong, ông cho rằng truyền thông đa nền tảng không phải là rải một nội dung lên nhiều kênh, mà là kể một câu chuyện bằng các hình thức khác nhau phù hợp với từng nền tảng. Tòa soạn cần chuyển từ tư duy “cung cấp những gì mình có ”sang" sản xuất những gì công chúng cần”. Hiện Báo Tiền Phong đang hướng tới xây dựng một “tòa soạn mạng xã hội” với đội ngũ chuyên trách am hiểu người trẻ, lấy công nghệ làm công cụ, lấy người trẻ làm trung tâm và kiên định với các giá trị cốt lõi. Ngoài ra, ông cũng lưu ý các tòa soạn cần quyết liệt bảo vệ bản quyền nội dung trước tình trạng sao chép trái phép.

Ở góc độ công nghệ và kinh doanh, ông Nguyễn Đăng Ngọc, Phó Tổng Giám đốc Công ty VCCorp, thẳng thắn chỉ ra nghịch lý: nhiều cơ quan báo chí sở hữu lượng truy cập (view) rất lớn nhưng doanh thu lại không tương xứng.

“View nhiều chưa chắc doanh thu cao. Điều quan trọng là phải biết chuyển hóa dữ liệu độc giả thành giá trị kinh doanh”, ông Ngọc nhận định.

Theo đại diện VCCorp, tài sản thực sự của tòa soạn hiện nay là “Nội dung + Dữ liệu”. Dữ liệu quý giá nhất không phải là định danh (tên, email) mà là dữ liệu hành vi: độc giả đọc gì, vào lúc nào, tương tác ra sao. Bằng cách khai thác dữ liệu từ các "điểm chạm" (website, ứng dụng, mạng xã hội, newsletter...), tòa soạn có thể cá nhân hóa nội dung, dự báo xu hướng và tối ưu hóa quảng cáo thương mại. Ví dụ, nếu dữ liệu định vị nhóm doanh nhân hay đọc tin bất động sản lúc 6-8 giờ sáng, tòa soạn có thể đấu thầu quảng cáo hoặc thiết kế chuyên trang riêng cho phân khúc này.

Tuy nhiên, việc xây dựng hệ thống dữ liệu lớn đòi hỏi chi phí và nhân lực rất cao. Ông Ngọc khuyến nghị các báo nên bắt đầu từ những bước nhỏ và tăng cường hợp tác chia sẻ nguồn lực công nghệ với nhau.

Chia sẻ một góc nhìn đầy lạc quan, nhà báo Nhật Hoa, Phó Trưởng ban Chuyên đề - Khoa giáo (Đài Truyền hình Việt Nam), đã đập tan định kiến “nội dung giáo dục, chính luận thì khô khan và khó tìm nguồn lực đồng hành”.

Chị dẫn chứng chương trình Vươn mình những bông hoa nhỏ của VTV đã đạt 122 triệu lượt xem đa nền tảng chỉ sau 6 tháng, có clip đạt 25,5 triệu lượt xem chỉ sau 4 ngày. Hay chương trình Chuyện nhà thời nay trên VTV2 cũng cán mốc 70 triệu lượt xem sau 2 tháng. Thành công này không đến từ chiêu trò câu view mà đến từ việc định vị đúng khán giả đích (trẻ em 9-12 tuổi và phụ huynh) và xây dựng hệ giá trị rõ ràng về lòng nhân ái, sự tử tế. Khi làm việc với doanh nghiệp, VTV không bán thời lượng quảng cáo đơn thuần mà bán sự đồng hành cùng các giá trị nhân văn đó.

Đúc kết phiên thảo luận, nhà báo Nguyễn Bá Kiên, Tổng Biên tập Tạp chí VietTimes, khẳng định trong thời đại AI, lợi thế của báo chí không còn là tốc độ mà là sự chuyên sâu, khác biệt. Từ kinh nghiệm của VietTimes với các chuyên mục công nghệ, tài chính, ông Kiên kiến nghị Nhà nước cần có cơ chế hỗ trợ các cơ quan báo chí đầu tư hạ tầng công nghệ và nền tảng dữ liệu dùng chung, đồng thời các cơ quan quản lý cần chủ động, minh bạch cung cấp thông tin kịp thời để báo chí giữ vững niềm tin công chúng.

Phát biểu tổng kết diễn đàn, nhà báo Lê Quốc Minh, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, nhấn mạnh đổi mới sáng tạo là yêu cầu sống còn. Hiện nay, thời gian chú ý của người dùng đã giảm từ 8 giây xuống chỉ còn 3 giây. Người trẻ có xu hướng đọc ngắn, xem nhanh và ngại đọc sâu.

Dù vậy, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam khẳng định báo chí tuyệt đối không được chạy theo mạng xã hội bằng các nội dung giật gân, rẻ tiền. Thay vào đó, báo chí phải thay đổi cách thức thể hiện, ứng dụng công nghệ đa phương tiện để các nội dung chính luận, chính trị trở nên hấp dẫn, dễ tiếp cận hơn. Từ thực tiễn thành công của Báo Nhân Dân trong việc thử nghiệm các sản phẩm báo chí mới thu hút giới trẻ, ông nhắn nhủ: “Báo chí ngày nay cần có tư duy sản phẩm. Không có thành công nào đến từ việc lặp lại chính mình. Báo chí muốn giữ được vị thế và sức ảnh hưởng thì phải liên tục đổi mới, dám bước ra khỏi vùng an toàn, chấp nhận rủi ro và xem thất bại là một phần của sáng tạo”.

Diễn đàn Báo chí toàn quốc 2026 đã khép lại mở ra một tư duy mới cho các nhà báo: Kiên định với giá trị cốt lõi là sự thật, lòng tin nhưng phải linh hoạt, dũng cảm đón nhận công nghệ để phụng sự bạn đọc và phát triển bền vững.