Đổi mới sáng tạo - “Đòn bẩy” tăng trưởng của Trung Quốc

Đổi mới sáng tạo - Trụ cột tăng trưởng mới của Trung Quốc

Trong các nhà máy hiện đại tại Trung Quốc, robot có thể vận hành liên tục 24 giờ trong môi trường "không ánh sáng", phản ánh bước tiến mạnh mẽ của công nghệ trí tuệ nhân tạo trong sản xuất. Đây là kết quả của chiến lược: phát triển lực lượng sản xuất tiên tiến dựa trên đổi mới sáng tạo, khoa học công nghệ cao, hiệu suất và chất lượng cao của Trung Quốc. 

Những năm gần đây, Trung Quốc đã đẩy mạnh đầu tư và đang chuyển mình nhanh chóng từ mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào vốn và đầu tư hạ tầng, sang một nền kinh tế lấy công nghệ đột phá làm động lực tăng trưởng.

Từ những lô xe điện, pin lithiium cho đến các sản phẩm năng lượng mặt trời xuất khẩu ra toàn cầu, sự trỗi dậy mạnh mẽ của các lĩnh vực mới nổi đang trở thành biểu tượng cho quá trình chuyển dịch của kinh tế Trung Quốc. Trong năm ngoái, xuất khẩu ba mặt hàng này đạt gần 1.300 tỷ NDT (khoảng 190 tỷ USD), trở thành một trong những động lực quan trọng cho xuất khẩu của Trung Quốc.

Sự thay đổi còn thể hiện trong năng lực sản xuất công nghệ cao. Năm 2025, sản lượng robot công nghiệp và chip bán dẫn của Trung Quốc tăng lần lượt 33% và hơn 24%. Xuất khẩu robot công nghiệp cũng tăng trưởng gần 49%, lần đầu đưa Trung Quốc trở thành nước xuất khẩu ròng đối với mặt hàng này.

Công nghệ số và trí tuệ nhân tạo đang được tích hợp ngày càng sâu vào sản xuất và tiêu dùng, với hàng nghìn nhà máy thông minh và các cụm công nghiệp đổi mới sáng tạo trên toàn quốc. Trung Quốc hiện đã xây dựng gần 1.300 nhà máy 5G, triển khai hơn 25.000 dự án "5G kết hợp với Internet công nghiệp", giúp giảm chi phí vận hành hơn 18%, trong khi năng lực sản xuất tăng gần 25%.

Đầu tư cho đổi mới sáng tạo cũng tiếp tục tăng tốc. Chi cho nghiên cứu và phát triển của Trung Quốc hiện đã vượt 3.900 tỷ NDT, tương đương khoảng 2,8% GDP và dự kiến sẽ tiếp tục tăng mạnh trong giai đoạn 5 năm tới.

Ước tính đến năm 2030, các ngành công nghiệp mới nổi của Trung Quốc có thể đạt quy mô gần 1.500 tỷ USD, nhiều công nghệ tiên phong được kỳ vọng sẽ mở ra những ngành công nghiệp hoàn toàn mới trong thập kỷ tới, trở thành nền tảng chiến lược để nước này nâng cao năng suất xã hội và sức mạnh tổng hợp quốc gia.

Những hạ tầng cốt lõi của kinh tế số

Trong chiến lược phát triển kinh tế số, trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ bán dẫn và dữ liệu số đang trở thành ba trụ cột hạ tầng cốt lõi. Đây không chỉ là nền tảng của tăng trưởng, mà còn là các yếu tố định hình năng lực cạnh tranh giữa các quốc gia.

Tại Đông Nam Á, tốc độ xây dựng các trung tâm dữ liệu và cơ sở hạ tầng AI đang tăng trưởng cực nhanh, với sự vào cuộc của các gã khổng lồ công nghệ Trung Quốc và Mỹ. Các tập đoàn như Huawei và Alibaba đã xây dựng mạng lưới trung tâm dữ liệu trên toàn khu vực. Trong khi đó, các nhà cung cấp dịch vụ điện toán đám mây của Mỹ như Amazon, Microsoft và Alphabet cũng đang đẩy mạnh đầu tư hàng tỷ USD để mở rộng hạ tầng AI.

Sự phát triển của AI cũng đang thúc đẩy đầu tư kỷ lục vào chip bán dẫn - nền tảng tạo ra năng lực tính toán cho các mô hình AI. Hiện tại, châu Á vẫn là trung tâm sản xuất chip toàn cầu.Với nhà sản xuất chip theo hợp đồng lớn nhất thế giới TSMC của Đài Loan (Trung Quốc) đang lên kế hoạch chi 56 tỷ USD cho năm nay để mở rộng quy mô. Sản xuất chip nhớ dùng cho AI cũng đem lại doanh thu khổng lồ và củng cố vị thế cho hai người khổng lồ Samsung và SK Hynix của Hàn Quốc.

Trong khi đó, dữ liệu số ngày càng trở thành tài nguyên chiến lược, khi AI phụ thuộc vào dữ liệu để huấn luyện và vận hành. Việc xây dựng và kiểm soát các hệ thống dữ liệu quy mô lớn đang trở thành một trong những trọng tâm cạnh tranh của các tập đoàn công nghệ toàn cầu.

Chiến lược biến công nghệ thành động lực tăng trưởng

Thoát khỏi mô hình tăng trưởng dựa vào vốn, lao động giá rẻ và đầu tư truyền thống, nhiều quốc gia châu Á đang chuyển sang một giai đoạn phát triển mới - nơi công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trở thành động lực trung tâm của nền kinh tế.

Trong các chiến lược phát triển gần đây, Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản và Singapore đều đặt trọng tâm vào các ngành công nghệ tiên tiến như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn và công nghệ sinh học. Có thể nhận thấy 5 xu hướng chiến lược rõ rệt trong quá trình chuyển đổi này.

Thứ nhất, chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ dựa vào vốn sang dựa trên công nghệ và năng suất.

Hàn Quốc là một trong những trường hợp tiêu biểu. Ngành bán dẫn hiện là trụ cột kinh tế, đóng góp khoảng 20% GDP của Hàn Quốc. Theo ước tính, trí tuệ nhân tạo có thể giúp nâng GDP nước này tăng trưởng thêm khoảng 4 - 12 điểm phần trăm về dài hạn, thông qua cải thiện năng suất và bù đắp thiếu hụt lao động do già hóa dân số.

GS. Thái Đức Kiên - Đại học Sejong, Hàn Quốc cho biết: "Về chiến lược quốc gia, Hàn Quốc đang tập trung nguồn lực rất mạnh vào các công nghệ lõi. Chính phủ đã xác định công nghệ chiến lược quốc gia như AI, bán dẫn hay công nghệ sinh học và dành hàng tỷ USD mỗi năm để đầu tư cùng với các ưu đãi thuế, quỹ đầu tư vào các cụm công nghiệp chip quy mô lớn. Các chương trình AI, chip quốc gia đều là minh chứng cho cách tiếp cận, huy động toàn lực cho nền kinh tế số và công nghệ... Đây chính là nền tảng để Hàn Quốc duy trì vị thế trong cuộc cạnh tranh công nghệ toàn cầu".

Thứ hai, công nghệ lõi ngày càng mang ý nghĩa địa chính trị.

Mỹ hiện vẫn hạn chế xuất khẩu chip AI tiên tiến và các công nghệ liên quan. Trong khi đó, Trung Quốc thúc đẩy phát triển hệ sinh thái công nghệ chip và đám mây nội địa nhằm tăng tính tự chủ. Một số quốc gia như Singapore hay Israel lại lựa chọn chiến lược tập trung vào các công nghệ chuyên sâu và ứng dụng.

Thứ ba, vai trò của nhà nước đang được tăng cường trở lại trong các ngành công nghệ chiến lược - đi trước, mở đường. Tại Trung Quốc, chi tiêu cho nghiên cứu và phát triển của khối doanh nghiệp nhà nước đã vượt 1.000 tỷ NDT trong 3 năm qua, góp phần thúc đẩy năng lực đổi mới sáng tạo quốc gia.

Thứ tư, đầu tư vào hạ tầng số và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo đang được đẩy mạnh, từ trung tâm dữ liệu, mạng 5G đến các cụm công nghệ cao.

Cuối cùng, các quốc gia đều đặt ra những mục tiêu dài hạn rất tham vọng. Trung Quốc hướng tới nâng giá trị gia tăng của các ngành kinh tế số cốt lõi lên 12,5% GDP trong vòng 5 năm tới. Hàn Quốc đặt mục tiêu trở thành cường quốc hàng đầu về bán dẫn và AI. Nhật Bản tập trung phát triển các lĩnh vực chiến lược như AI, hàng không vũ trụ và công nghệ sinh học.

Có thể thấy, trong giai đoạn phát triển mới, công nghệ và đổi mới sáng tạo không chỉ là động lực tăng trưởng, mà đang trở thành nền tảng quyết định vị thế của mỗi quốc gia trong nền kinh tế toàn cầu.

Chuyển đổi tăng trưởng: Bài học từ Hàn Quốc

Chuyển đổi mô hình tăng trưởng đang trở thành yêu cầu cấp thiết với nhiều quốc gia trong bối cảnh kinh tế toàn cầu biến động. Từ kinh nghiệm của Hàn Quốc – một nền kinh tế đã thành công trong việc chuyển từ dựa vào vốn sang dựa vào công nghệ – có thể rút ra nhiều bài học giá trị. Trao đổi với phóng viên VTV, Chung Hun Lee - Phó Chủ tịch Đại học Sejong (Hàn Quốc) - đã chia sẻ những yếu tố cốt lõi làm nên quá trình chuyển đổi này.

Ông cho biết, sự chuyển dịch của Hàn Quốc từ mô hình tăng trưởng dựa vào vốn sang dựa vào công nghệ là kết quả của quá trình đầu tư dài hạn cho nghiên cứu, chính sách công nghiệp mạnh mẽ, chú trọng phát triển nhân tài và sự phối hợp chặt chẽ giữa Chính phủ - nhà trường - doanh nghiệp.

Bán dẫn là ví dụ điển hình. Năm 2024, kim ngạch xuất khẩu bán dẫn của Hàn Quốc đạt 173,4 tỷ USD, chiếm khoảng 24,4% tổng kim ngạch xuất khẩu. Điều này cho thấy bán dẫn không chỉ là một ngành công nghiệp, mà còn là trụ cột của nền kinh tế và sức mạnh xuất khẩu quốc gia.

Thành công của các tập đoàn như Samsung Electronics và SK hynix không chỉ đến từ nội lực doanh nghiệp, mà còn phản ánh sức mạnh của cả hệ sinh thái quốc gia – nơi kết hợp hiệu quả giữa đầu tư công, nguồn nhân lực chất lượng cao, năng lực sản xuất và mạng lưới kinh doanh toàn cầu.

Các dữ liệu gần đây cũng cho thấy xuất khẩu liên quan đến bán dẫn và AI đang là động lực quan trọng thúc đẩy phục hồi kinh tế Hàn Quốc. Lợi thế này được củng cố bởi mức đầu tư cho R&D thuộc nhóm cao nhất OECD (khoảng 5,1% GDP), cùng với năng lực chính phủ số phát triển mạnh.

Ở góc độ so sánh, nhiều nghiên cứu tại Việt Nam và Hàn Quốc đều chỉ ra rằng, cả hai quốc gia đều xác định khoa học – công nghệ là động lực tăng trưởng và đã cụ thể hóa trong các chiến lược trung và dài hạn. Theo Chung Hun Lee, Việt Nam có nhiều điều kiện thuận lợi để học hỏi kinh nghiệm từ Hàn Quốc.

Thứ nhất, là cam kết quốc gia rõ ràng đối với mục tiêu phát triển và hiện đại hóa. Khoa học công nghệ và chuyển đổi số chỉ phát huy hiệu quả khi được coi là ưu tiên chiến lược dài hạn.

Thứ hai, Việt Nam sở hữu nền tảng sản xuất vững chắc và tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Hiện Việt Nam là nhà xuất khẩu điện thoại thông minh lớn thứ hai thế giới, sản xuất hơn 40% sản lượng toàn cầu của Samsung.

Thứ ba, nền kinh tế duy trì đà tăng trưởng tích cực – yếu tố quan trọng để chuyển đổi số phát huy hiệu quả, nhờ củng cố niềm tin thị trường và thu hút dòng vốn đầu tư dài hạn.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất không nằm ở tầm nhìn mà ở chiều sâu năng lực. Việt Nam cần phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, tăng cường năng lực nghiên cứu và thúc đẩy liên kết chặt chẽ hơn giữa Nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp. Đồng thời, cần bảo đảm dòng vốn FDI gắn với đổi mới sáng tạo và nâng cao năng suất nội địa, thay vì chỉ dừng ở tăng trưởng xuất khẩu. Việt Nam đã có nền tảng thuận lợi. Bước tiếp theo là làm sâu sắc năng lực nội tại và mở rộng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trên toàn nền kinh tế.

Cơn sốt trí tuệ nhân tạo (AI) cùng sự bùng nổ nhu cầu về chip và cơ sở hạ tầng trung tâm dữ liệu đã mang lại lợi ích lớn cho châu Á trong năm qua, giúp bù đắp những tác động từ thuế quan của Mỹ. Theo một dự báo củaS&P Global Ratingst, bất chấp cú sốc năng lượng do cuộc chiến tại Trung Đông gây ra, tăng trưởng tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương năm 2026 dự kiến sẽ duy trì ổn định nhờ sự chuyển hướng sang dựa vào công nghệ, khi mà cuộc đua AI, chip bán dẫn vẫn tiếp tục chi phối bức tranh công nghệ và kinh tế toàn cầu.