Đổi mới tư duy hỗ trợ doanh nghiệp

Luật hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa: Đúng đối tượng- đúng nhu cầu

Một chính sách hỗ trợ chỉ phát huy được hiệu quả khi doanh nghiệp biết đến, có thể tiếp cận và đủ điều kiện để sử dụng. Đó cũng là lý do Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa sau gần 10 năm thực hiện đang được sửa đổi theo hướng lấy doanh nghiệp làm trung tâm, thay vì chỉ thiết kế chính sách từ góc nhìn của cơ quan quản lý.

Theo thống kê từ Bộ Tài chính, từ năm 2017 đến nay, số doanh nghiệp nhỏ và vừa gia nhập thị trường duy trì mức tăng bình quân 6,3% mỗi năm. Quy mô vốn bình quân của doanh nghiệp tăng từ 6 tỷ đồng lên khoảng 11,4 tỷ đồng. Tuy nhiên, phía sau những con số tăng trưởng ấy vẫn còn không ít thách thức.

Theo VCCI, khu vực kinh tế tư nhân vẫn mang đặc trưng "đông nhưng chưa mạnh". Gần 70% doanh nghiệp có quy mô vốn dưới 10 tỷ đồng và 81,4% sử dụng chưa đến 10 lao động. Không chỉ nhỏ về quy mô, hiệu quả hoạt động của nhiều doanh nghiệp cũng còn hạn chế. Theo con số thống kê năm 2023, tỷ suất lợi nhuận của khu vực này chỉ đạt khoảng 1,4%.

Ông Tô Hoài Nam - Phó Chủ tịch, Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam cho biết: "Điểm nghẽn lớn nhất là chính sách có nhưng doanh nghiệp khó tiếp cận. Đặt trong bối cảnh nhu cầu hỗ trợ có rất nhiều từ cộng đồng doanh nghiệp, nguyên nhân cơ bản là do chính sách nguồn lực phân tán. Thứ hai là thủ tục khó tiếp cận. Thứ ba, đầu mối có nhưng chưa rõ trách nhiệm. Đầu mối chịu trách nhiệm chưa có. Tất cả những điều tạo nên khó khăn, đặc biệt với các doanh nghiệp nhỏ, doanh nghiệp siêu nhỏ vì họ không có cán bộ, không có người, phải tự tìm hiểu, tự thực thi và tự tìm đến các cơ quan chức năng. Chính điều đó làm giảm đi khả năng tiếp cận của doanh nghiệp. Vì vậy, việc sửa luật lần này theo tôi phải trả lời được những vấn đề về thực thi, thứ nhất là doanh nghiệp có biết đến luật không, thứ hai là có dễ tiếp cận không, và sau khi tiếp cận có phát triển không, có mạnh hơn không, có phát triển bền vững hay không. Tôi tin là sẽ làm được như vậy thì luật sửa đổi mới có ý nghĩa".

Tháo gỡ điểm nghẽn và khơi thông nguồn lực cho doanh nghiệp

Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng đã chủ trì Hội nghị thường trực Chính phủ với cộng đồng doanh nghiệp, với chủ đề "Tháo gỡ điểm nghẽn - Khơi thông nguồn lực - Thúc đẩy tăng trưởng". Hội nghị được kỳ vọng sẽ tiếp tục tạo ra những bước bứt phá mạnh mẽ, giải quyết dứt điểm các vướng mắc, tạo động lực cho kinh tế bứt phá trong giai đoạn mới.

Hội nghị Thường trực Chính phủ với cộng đồng doanh nghiệp đã khai mạc dưới sự chủ trì của Thủ tướng Chính phủ. Một thông tin rất đáng chú ý từ báo cáo của Bộ Tài chính cho thấy tinh thần đồng hành cùng doanh nghiệp đã được hiện thực hóa bằng hành động cụ thể. Đã có 51 trên tổng số 53 kiến nghị của doanh nghiệp được các Bộ, ngành tiếp thu và xử lý. Mục tiêu lớn lúc này là đưa nền kinh tế bước vào giai đoạn tăng tốc, hướng tới tăng trưởng hai con số. Tuy nhiên, báo cáo cũng thẳng thắn chỉ ra 6 nhóm điểm nghẽn lớn mà doanh nghiệp đang đối mặt, từ vướng mắc thể chế, thủ tục hành chính, đến tiếp cận đất đai và nguồn vốn. Để khơi thông nguồn lực, hội nghị đang tập trung thảo luận các giải pháp đột phá, tập trung hoàn thiện thể chế, cắt giảm thủ tục hành chính và chi phí tuân thủ, đồng thời mở rộng tín dụng dựa trên dòng tiền thay vì phụ thuộc quá lớn vào tài sản bảo đảm. Đồng thời xây dựng cơ chế liên kết chặt chẽ giữa 3 khu vực: Doanh nghiệp Nhà nước giữ vai trò mở đường, doanh nghiệp tư nhân là động lực quan trọng và doanh nghiệp FDI kết nối chuỗi giá trị toàn cầu.

Rõ ràng, khi chính sách chưa sát với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp, hiệu quả hỗ trợ khó có thể đạt như kỳ vọng. Điểm đáng chú ý trong dự thảo Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa lần này, không chỉ nằm ở việc bổ sung thêm chính sách, mà quan trọng hơn là thay đổi tư duy xây dựng chính sách.

Bà Trịnh Thị Hương - Phó Cục trưởng Cục Phát triển Doanh nghiệp tư nhân và kinh tế tập thể, Bộ Tài chính chia sẻ: "Dự thảo Luật sửa đổi hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa lần này sẽ đổi mới về tư duy hỗ trợ, từ tư duy hỗ trợ theo cung chuyển sang hỗ trợ theo nhu cầu của doanh nghiệp, lấy doanh nghiệp làm trọng tâm và lấy hiệu quả làm thước đo. Dự thảo sẽ bổ sung phương thức hỗ trợ mới. Chúng ta sẽ có phiếu hỗ trợ cho doanh nghiệp nhỏ và vừa. Khi doanh nghiệp sử dụng voucher này, doanh nghiệp có quyền lựa chọn các tổ chức cung cấp dịch vụ trên thị trường hiện nay. Có nghĩa là chúng ta đã trao quyền chủ động cho doanh nghiệp, thay vì Nhà nước sẽ cung cấp các các dịch vụ mà Nhà nước có".

Ông Tô Hoài Nam - Phó Chủ tịch, Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam chia sẻ thêm: "Đây là một thay đổi rất căn bản. Bởi vì đã chọn doanh nghiệp làm trung tâm và trao cho doanh nghiệp quyền được lựa chọn hình thức hỗ trợ thứ mình thiếu và cần hỗ trợ. Điều này cũng thể hiện tư duy mới. Nhưng đây chỉ là điều kiện cần. Còn điều kiện đủ để đi vào cuộc sống phải có đủ nguồn lực, thủ tục phải đơn giản, nhà cung cấp dịch vụ phải có chất lượng và phải có cơ chế đánh giá kết quả. Phiếu voucher đó chỉ có ý nghĩa khi doanh nghiệp dễ sử dụng được nó, tìm đến nhà tư vấn chính xác, giá trị của voucher phải đủ dùng cho một yêu cầu của họ. Nếu không làm được việc này, dù có một tư duy mới thì sự chuyển biến chưa chắc được như mong muốn. Thực thi là yếu tố rất quan trọng".

Khơi thông dòng vốn cho doanh nghiệp nhỏ và vừa

Một vấn đề khác là vốn cho doanh nghiệp nhỏ và vừa. Theo thống kê của Bộ Tài chính, doanh nghiệp nhỏ và vừa hiện chiếm gần 98% tổng số doanh nghiệp trên cả nước đang hoạt động, nhưng tỷ lệ dư nợ tín dụng dành cho khu vực này mới chỉ đạt khoảng 20% tổng dư nợ nền kinh tế.

Dù đã có nhiều chính sách như Quỹ Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa, Quỹ Bảo lãnh tín dụng hay các chương trình tín dụng ưu đãi…, khoảng 70% doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn gặp khó khăn khi tiếp cận vốn ngân hàng, chủ yếu do thiếu tài sản bảo đảm.

Để tháo gỡ điểm nghẽn này, tại Điều 8 của dự thảo Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa (sửa đổi), cơ quan soạn thảo định hướng chuyển từ cách cho vay chủ yếu dựa vào tài sản thế chấp sang khuyến khích các tổ chức tín dụng đánh giá doanh nghiệp dựa trên dòng tiền, phương án kinh doanh và xếp hạng tín nhiệm. Đề xuất cho phép doanh nghiệp sử dụng tài sản số, tài sản ảo và quyền sở hữu trí tuệ làm tài sản bảo đảm để vay vốn ngân hàng.

Bà Trịnh Thị Hương - Phó Cục trưởng Cục Phát triển Doanh nghiệp tư nhân và kinh tế tập thể, Bộ Tài chính nêu ý kiến: "Tăng việc cho vay dựa trên dữ liệu, dòng tiền. Các tài sản bảo đảm phải đa dạng hóa, thay vì chỉ dùng bất động sản, chúng ta có thể dùng đến động sản như các khoản phải thu, hàng tồn kho, hóa đơn…".

Ông Đậu Anh Tuấn - Phó Tổng Thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) đưa ra nhận định: "Thế chấp không chỉ bất động sản mà còn cả động sản và tài sản trí tuệ. Có thể nếu tài sản trí tuệ có giá trị như những thương hiệu gia truyền lâu năm đối với một số ngành hàng tiêu dùng, một số ngành hàng thủ công mỹ nghệ hoàn toàn có thể chuyển thành vốn thế chấp ngân hàng. Điều đó rất quan trọng để tạo ra một động lực cho doanh nghiệp có thể có được nguồn vốn cho hoạt động sản xuất kinh doanh".

Tuy nhiên, theo doanh nghiệp, việc chuyển từ cho vay dựa trên tài sản thế chấp sang đánh giá theo dòng tiền và các tài sản sở hữu trí tuệ vẫn không dễ thực hiện. Bởi khi quyết định cấp vốn, ngân hàng còn phải tuân thủ các tiêu chuẩn quản trị rủi ro theo Luật Các tổ chức tín dụng.

Bà Nguyễn Hồng Hạnh - Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Quan hệ quốc tế đầu tư sản xuất chia sẻ: "Để đáp ứng được nguồn vốn của ngân hàng thương mại là tổ chức tín dụng, phải bắt buộc phải thực hiện theo luật tổ chức tín dụng. Các doanh nghiệp rất khó để tiếp cận nguồn vốn đó. Cho nên, tôi mới kiến nghị đã sửa Luật hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, cần phải sửa cả thêm Luật tổ chức tín dụng, ngân hàng thương mại mới có thể áp dụng được, để đáp ứng cho doanh nghiệp nhỏ".

Đối với hình thức cho vay bằng tài sản số, tài sản ảo cũng gặp nhiều thách thức khi hiện nay vẫn chưa có cơ chế định giá. Các ngân hàng gặp khó trong việc xác định giá trị thực và biên an toàn tín dụng.

Ông Tô Hoài Nam - Phó Chủ tịch, Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam nhận định: "Trước hết phải khẳng định không thể yêu cầu ngân hàng hạ chuẩn tín dụng xuống được. Vì đây là an toàn tín dụng. Nhưng luật có thể làm được một việc, đó là tạo thêm các căn cứ tin cậy để ngân hàng có thể nhìn vào đó cho doanh nghiệp vay. Căn cứ tin cậy là dòng tiền, hàng hóa, những tài sản sở hữu trí tuệ, những phương pháp định giá đối với những tài sản đó và lịch sử của doanh nghiệp. Thứ hai, cần nâng cao hiệu quả của các định chế có nhiệm vụ bảo lãnh cho doanh nghiệp. Thứ ba, luật hỗ trợ doanh nghiệp đã mở ra cơ chế cho doanh nghiệp nhỏ và vừa tiếp cận theo hướng này nhưng phải đồng bộ với các luật khác, thành một hệ thống thống nhất".

Một nội dung trong dự thảo được cộng đồng doanh nghiệp rất quan tâm là: Tiêu chí xác định là doanh nghiệp nhỏ và vừa". Theo dự thảo, doanh nghiệp có lao động bình quân năm không quá 300 người và tổng doanh thu của năm trước liền kề không quá 400 tỷ đồng... sẽ được coi là doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Ông Tô Hoài Nam nói thêm: "Theo tôi, tiêu chí này có một ưu điểm là đơn giản, dễ xác định nhưng phản ánh chưa đủ. Bởi một doanh nghiệp sản xuất có nhiều lao động nhưng doanh thu chưa chắc đã cao bằng một doanh nghiệp khoa học công nghệ ít lao động nhưng doanh thu rất cao. Có nhiều doanh nghiệp doanh thu rất lớn nhưng nguồn vốn thật của họ vẫn là doanh nghiệp nhỏ và vừa. Vì vậy, theo tôi, đạo luật lần này nên quy định một khung chung về luật, còn các vấn đề cụ thể hãy giao cho Chính phủ. Xử lý được điểm này sẽ làm tăng tính thực tiễn, Chính phủ cập nhật vì phải chia theo từng ngành nghề, điều đó sẽ khắc phục được nhược điểm về tiêu chí. Thứ hai, cố gắng đưa ra tiêu chí để doanh nghiệp không phải xuất trình giấy tờ, nhất là những điều kiện, dữ liệu cơ quan Nhà nước đang quản lý. Đó cũng là điều rất quan trọng. Quan trọng nhất là khâu thực thi".

Nhiều doanh nghiệp cho rằng điều họ cần không hẳn là thêm ưu đãi, mà là chính sách đơn giản, dễ tiếp cận và dễ thực hiện. Để tránh tình trạng "chính sách rất hay nhưng doanh nghiệp không biết hoặc không đủ điều kiện để hưởng", ông Tô Hoài Nam cho rằng, cần làm rõ 3 điểm. "Thứ nhất, tất cả chính sách phải được công khai trên một nền tảng thống nhất. Lời văn trong công khai phải diễn đạt đơn giản, doanh nghiệp dễ tra cứu và biết ngay mình có phải đối tượng được thụ hưởng chính sách đó không. Thứ hai, cơ quan Nhà nước phải sử dụng dữ liệu có sẵn của mình để xác định rõ doanh nghiệp đủ tiêu chí và hạn chế tối đa yêu cầu doanh nghiệp nộp lại hồ sơ. Thứ ba, phải xác định rõ đầu mối, thời hạn xử lý và trách nhiệm giải trình, đồng thời phải đánh giá hiệu quả của doanh nghiệp sau khi được tiếp cận hỗ trợ đó có phát triển không, mạnh hơn không. Nếu chính sách thực hiện được việc này, đạo luật sẽ rất thành công và sẽ tác động rất tích cực đến cộng đồng doanh nghiệp, đến khối doanh nghiệp tư nhân".

Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa không chỉ là ban hành thêm chính sách, mà quan trọng hơn là thiết kế chính sách đúng nhu cầu và đủ điều kiện để thực thi. Khi những điểm nghẽn về vốn, công nghệ, chuyển đổi số hay nâng cao năng lực được tháo gỡ bằng các cơ chế linh hoạt và đồng bộ hơn, Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa (sửa đổi) được kỳ vọng sẽ trở thành động lực thúc đẩy khu vực doanh nghiệp tư nhân phát triển, đóng góp nhiều hơn cho tăng trưởng kinh tế trong giai đoạn mới.