Đối thoại với quá khứ và định vị bản sắc Việt qua câu chuyện của "Họ và tên"

Là tác giả của hai cuốn sách gây tiếng vang là Ngàn năm áo mũ và Chuyện trà - Lịch sử một thức uống lâu đời của người Việt, Trần Quang Đức được biết đến như một người đầy tâm huyết, luôn miệt mài đi tìm lời giải cho câu hỏi về căn tính văn hóa Việt.

Với tác phẩm thứ ba Họ và tên, tác giả có ý tưởng thực hiện từ năm 2017 với một hướng tiếp cận độc đáo. Anh hệ thống quá trình phát triển họ, tên người Việt, gắn liền những biến động chính trị của các triều đại, làn sóng văn hóa cũng như lựa chọn của mỗi cá nhân.

Mở đầu câu chuyện về cuốn sách, Trần Quang Đức đưa ra một con số khiến nhiều người phải giật mình: "Để có một người, cần một triệu tổ tiên".

Theo tác giả, sự hiện hữu của mỗi cá nhân ngày hôm nay không phải là ngẫu nhiên, mà là kết quả của sự sinh tồn và tiếp nối của hàng triệu con người đi trước. Anh ví von dòng chảy ấy như một bộ rễ cây đồ sộ, chằng chịt và bền bỉ. Cái tên chúng ta đang mang, dù là "Tí", "Tèo" hay những mỹ miều hơn như "Ngọc", "Anh", đều chứa đựng trong đó nỗi sợ hãi, niềm hy vọng và cả tư duy của tổ tiên qua từng thời đại.

Cuốn sách dày gần 400 trang này được cấu trúc thành 3 phần chính, mỗi phần lần theo sự phát triển của tên gọi qua các thời kỳ lịch sử. Ở phần đầu tiên "Mộc mạc tới cầu kỳ", ta thấy được rằng, trong thuở sơ khai, con người đặt tên để sinh tồn. Phần hai "Mưu toan quyền lực", tập trung vào giai đoạn các triều đại người Việt nắm quyền cai trị - thời kỳ mà tên gọi trở thành biểu tượng và công cụ của quyền lực và uy tín. Ở phần ba là "Hướng tới tự do", nơi tên gọi trở thành cách để con người khẳng định "tôi là ai". Tương ứng với sự chuyển dịch trong tư duy của người Việt.

Với lối viết giàu liên tưởng nhưng giữ tính học thuật, cuốn sách mở ra một cách nhìn mới về danh tính người Việt, từ những cái tên quen thuộc trong đời sống thường nhật. Điều khiến cuốn sách trở nên thuyết phục không chỉ nằm ở những nhận định sắc sảo, mà ở nhiều câu chuyện lịch sử với những dẫn chứng cụ thể từ sử liệu đã được đưa ra trong Họ và Tên. Tác giả đã tìm hiểu thông tin trên văn bản, từ văn bia, sắc phong, gia phả cho đến những bộ chính sử để "nói có sách, mách có chứng".

Người đọc sẽ bắt gặp những câu chuyện đầy ly kỳ về sự biến động của các dòng họ lớn dưới tác động của vương quyền: Đó là chuyện họ Lý đổi sang họ Nguyễn để tránh sự truy sát của nhà Trần. Là chuyện họ Vũ phải đổi thành Võ, họ Hoàng phải đọc chệch thành Huỳnh chỉ vì phạm húy (trùng tên) với vua chúa thời Nguyễn. Hay như chuyện vua chúa ban Quốc tính (họ vua) cho bầy tôi có công để thể hiện ân sủng, tạo nên những gia tộc danh giá một thời...

Cuốn sách cũng dành sự quan tâm đặc biệt đến sự thay đổi trong tên gọi của phụ nữ Việt Nam ở thế kỷ XX. Từ mô hình phổ biến "Họ + Thị", tên gọi của phụ nữ dần đa dạng và cá nhân hóa hơn, song hành với quá trình thay đổi nhận thức xã hội về vai trò và vị thế của nữ giới.

Chia sẻ với Thời báo VTV về trách nhiệm của người trẻ với văn hóa truyền thống, tác giả đã đưa ra một quan điểm cởi mở và hiện đại, nhấn mạnh tinh thần tái đối thoại với quá khứ. Anh cho rằng: "Một cái cây muốn vươn cao, xòe tán, trổ hoa, phải có bộ rễ vững chắc", anh khẳng định. Việc của người hiện đại là "gạn đục khơi trong, tái cấu trúc đối với quá khứ để xây dựng nên hiện tại".

Anh Nguyễn Văn Minh (45 tuổi), một người yêu sách, nhận xét: "Tôi thích cách Trần Quang Đức không thần thánh hóa người xưa. Anh ấy chỉ ra cả những mưu toan chính trị, những sự 'cung đấu' đằng sau việc ban quốc tính hay kỵ húy. Đọc rất đời, rất thực tế chứ không giáo điều".

Bạn Lê Tuấn (22 tuổi) lại ấn tượng với tư duy của tác giả: "Câu nói 'một người cần một triệu tổ tiên' thực sự làm mình chấn động. Nó khiến mình hiểu rằng lịch sử không nằm trong sách giáo khoa, nó nằm ngay trong dòng máu đang chảy trong người mình."

Nhận xét về cuốn sách, nhiều nhà phê bình và độc giả cho rằng Họ và Tên đã làm được việc khó là "thổi hồn" vào những dữ kiện lịch sử. Tác giả không chỉ đóng vai trò người ghi chép mà là người "đối thoại", kết nối quá khứ với hiện tại, giúp người đọc hôm nay hiểu rõ hơn về gốc rễ của mình.