Đón Tết Khụ Sự Chà nơi thượng nguồn sông Đà

Giữ gìn phong tục đón Tết truyền thống

Những ngày đầu tháng 11 âm lịch, không khí chuẩn bị đón Tết Khụ Sự Chà đã lan tỏa khắp các bản làng người Hà Nhì. Trong mỗi gia đình, mọi người tất bật dọn dẹp nhà cửa, chuẩn bị nguyên liệu làm bánh giầy, bánh trôi, mổ lợn, gà và sửa soạn lễ vật dâng cúng tổ tiên. Với đồng bào Hà Nhì, đây là dịp quan trọng nhất trong năm, đánh dấu thời điểm kết thúc một mùa lao động sản xuất, đón chào năm mới với nhiều mong ước tốt đẹp.

Theo phong tục truyền thống, Tết Khụ Sự Chà được tổ chức vào ngày Thìn đầu tiên của tháng 11 âm lịch. Mỗi gia đình đều chuẩn bị những lễ vật mang ý nghĩa riêng để dâng lên tổ tiên, thần linh, bày tỏ lòng biết ơn đối với những người đã khuất, đồng thời cầu mong một năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, gia đình mạnh khỏe, cuộc sống đủ đầy.

Trong số những món ăn truyền thống được chuẩn bị, bánh giầy là lễ vật không thể thiếu trên mâm cúng của người Hà Nhì. Để làm bánh, phụ nữ trong gia đình lựa chọn những hạt gạo nếp nương mới thu hoạch, đem vo sạch, ngâm, đồ thành xôi rồi giã nhuyễn, nặn thành những chiếc bánh tròn, trắng mịn. Công việc tuy không quá cầu kỳ nhưng đòi hỏi sự khéo léo, cẩn thận để bánh có độ dẻo, thơm và giữ được hương vị đặc trưng của nếp nương.

Đôi bàn tay của những người phụ nữ thoăn thoắt nhào, nặn từng phần bột, tạo nên những chiếc bánh giầy tròn trịa. Mỗi chiếc bánh không chỉ là món ăn truyền thống mà còn chứa đựng tình cảm, sự thành kính của con cháu đối với ông bà, tổ tiên.

Chị Lỳ Ló Xứ, bản Xi Nế, xã Mù Cả chia sẻ: "Bánh giầy là loại bánh không thể thiếu của người Hà Nhì trong dịp Tết. Chúng tôi làm bánh để dâng lên bàn thờ cúng tổ tiên, đồng thời làm quà biếu anh em, bạn bè khi đến chơi nhà. Đây cũng là nét đẹp truyền thống được các thế hệ trong gia đình gìn giữ".

Nếu như trước đây, công đoạn giã bánh giầy thường được thực hiện hoàn toàn bằng sức người thì hiện nay, nhờ sự hỗ trợ của máy móc, việc làm bánh đã thuận tiện hơn. Nhiều gia đình ở Mù Cả sử dụng máy xay để nghiền xôi thành bột dẻo, giúp phụ nữ giảm bớt công sức, thời gian nhưng vẫn giữ được hương vị truyền thống. Dù cách làm có thay đổi, các công đoạn lựa chọn gạo, đồ xôi, nặn bánh và chuẩn bị lễ vật vẫn được người dân thực hiện cẩn thận, thể hiện sự trân trọng đối với phong tục của dân tộc mình.

Độc đáo tục xem gan lợn ngày đầu năm

Theo quan niệm của người Hà Nhì, Tết Khụ Sự Chà không chỉ là dịp sum họp, nghỉ ngơi sau một năm lao động mà còn là thời điểm gửi gắm những mong ước về sức khỏe, mùa màng và cuộc sống trong năm mới. Bởi vậy, các nghi lễ trong ngày đầu tiên của năm mới được người dân đặc biệt coi trọng.

Năm nay, đồng bào Hà Nhì ở xã Mù Cả đón Tết Khụ Sự Chà từ ngày 12/11. Ngay từ sáng sớm ngày mùng 1 Tết, khi bản làng còn chìm trong không khí se lạnh nơi vùng cao biên giới, các gia đình đã thức dậy, chuẩn bị những công việc quan trọng theo phong tục. Một trong những việc không thể thiếu là mổ lợn để làm lễ cúng tổ tiên và chuẩn bị thực phẩm đón khách.

Theo quan niệm dân gian, con lợn được lựa chọn để mổ trong ngày Tết càng to, khỏe mạnh thì càng thể hiện mong ước về một năm làm ăn khấm khá, gia đình sung túc. Đặc biệt, ngay sau khi mổ lợn, phần gan được lấy ra đầu tiên, đặt ở nơi sạch sẽ để chuẩn bị thực hiện một phong tục khá độc đáo: xem gan lợn đầu năm.

Đây là nét văn hóa được người Hà Nhì lưu truyền qua nhiều thế hệ. Sau khi gia đình mổ lợn, chủ nhà thường mời những người cao niên có kinh nghiệm trong bản đến xem gan. Dựa vào màu sắc, hình dạng, trạng thái của lá gan và túi mật, người xem đưa ra những nhận định theo quan niệm dân gian về sức khỏe, công việc, tình hình phát triển kinh tế của gia đình trong năm mới.

Phong tục này thể hiện mong muốn tìm kiếm những dấu hiệu tốt lành, gửi gắm niềm tin vào một năm mới thuận lợi, bình an. Dù không mang ý nghĩa dự báo theo cơ sở khoa học, tục xem gan lợn vẫn được đồng bào trân trọng như một phần trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng truyền thống.

Ông Lỳ Quan Họa, bản Xi Nế, xã Mù Cả cho biết: "Sau khi mổ lợn, các gia đình sẽ lấy gan để xem. Qua màu sắc, hình dáng của gan, người cao tuổi trong bản nhận định về sức khỏe, việc làm ăn của gia đình trong năm mới thuận lợi hay không. Đây là phong tục có từ lâu đời, được người Hà Nhì gìn giữ trong dịp Tết cổ truyền".

Sau nghi thức xem gan, các gia đình bắt tay vào chuẩn bị mâm lễ cúng tổ tiên, thần linh. Lễ vật tùy theo điều kiện của từng nhà nhưng thường có xôi, thịt lợn, thịt gà, rượu, trà và bánh giầy. Những món ăn được lựa chọn kỹ lưỡng, bày biện trang trọng, thể hiện lòng thành kính của con cháu đối với tổ tiên, những người đã khuất và các vị thần linh được đồng bào tôn kính.

Khi hoàn thành nghi lễ cúng gia tiên, con cháu thường lựa chọn những phần thịt, bánh ngon nhất mang sang biếu ông bà, cha mẹ. Đây không đơn thuần là việc trao tặng lễ vật mà còn thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn, lòng hiếu thảo và sự gắn kết giữa các thành viên trong gia đình, dòng họ. Phần thực phẩm còn lại được các gia đình bảo quản hoặc chế biến thành những món ăn truyền thống để tiếp đãi người thân, bạn bè đến thăm, chúc Tết.

Tết sum vầy, lan tỏa bản sắc văn hóa Hà Nhì

Tết Khụ Sự Chà thường kéo dài trong khoảng 3 ngày. Đây là khoảng thời gian để mỗi người tạm gác lại công việc thường ngày, trở về sum họp bên gia đình, thăm hỏi người thân, họ hàng và cùng nhau đón chào năm mới. Trong những ngày Tết, từ người già đến trẻ nhỏ đều mặc những bộ trang phục mới với sắc màu rực rỡ, tạo nên bức tranh sinh động giữa núi rừng biên giới.

Những con đường trong bản trở nên nhộn nhịp hơn bởi bước chân của bà con đi thăm hỏi, chúc Tết. Trong mỗi ngôi nhà, mâm cơm truyền thống được chuẩn bị chu đáo để đón tiếp khách. Những lời chúc sức khỏe, lời hỏi thăm công việc, mùa màng cùng tiếng nói cười rộn rã làm cho không khí ngày Tết thêm ấm áp, gắn bó.

Không chỉ có hoạt động thăm hỏi, chúc Tết trong mỗi gia đình, Tết Khụ Sự Chà còn là dịp để cộng đồng người Hà Nhì gặp gỡ, giao lưu văn hóa, văn nghệ và tham gia các trò chơi dân gian truyền thống. Những lời ca, điệu múa, điệu xòe vang lên giữa núi rừng, tạo nên không khí vui tươi, phấn khởi. Qua đó, người dân có dịp gặp gỡ, chia sẻ niềm vui sau một năm lao động, đồng thời tăng cường tình đoàn kết, gắn bó trong cộng đồng.

Đối với thế hệ trẻ, những ngày Tết cũng là cơ hội để tìm hiểu về phong tục, tập quán của dân tộc mình. Từ việc cùng ông bà, cha mẹ chuẩn bị lễ vật, làm bánh giầy, tham gia các nghi thức cúng tổ tiên đến những cuộc gặp gỡ, giao lưu trong bản, các em được trực tiếp trải nghiệm và hiểu hơn về những giá trị di sản văn hóa mà cha ông đã gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Giữa nhịp sống ngày càng đổi thay, Tết Khụ Sự Chà vẫn giữ được những nét riêng trong đời sống tinh thần của đồng bào Hà Nhì. Một số công đoạn trong sinh hoạt được cải tiến để phù hợp với điều kiện hiện nay, song những nghi lễ quan trọng, phong tục truyền thống và ý nghĩa hướng về cội nguồn vẫn được các gia đình trân trọng duy trì.

Tết không chỉ là thời khắc chuyển giao năm cũ, năm mới mà còn là dịp để mỗi người Hà Nhì thêm tự hào về nguồn cội, ý thức hơn trong việc gìn giữ tiếng nói, trang phục, ẩm thực và những phong tục tốt đẹp của dân tộc. Qua đó, góp phần làm phong phú đời sống văn hóa ở các xã biên giới, xây dựng cộng đồng đoàn kết, gắn bó.

Giữa đại ngàn nơi thượng nguồn sông Đà, khi Tết Khụ Sự Chà về, những nếp nhà người Hà Nhì lại rộn ràng tiếng nói cười, những mâm cơm sum vầy và sắc màu trang phục truyền thống. Trong niềm vui đón năm mới, đồng bào gửi gắm ước vọng về một năm bình an, no ấm, hạnh phúc với lời chúc mộc mạc mà ý nghĩa: "Lợn gà đầy sân, trâu bò đầy núi, thóc lúa đầy bồ". Đó cũng là nét đẹp văn hóa góp phần làm nên bản sắc riêng của đồng bào Hà Nhì trên vùng đất biên cương Lai Châu.