Dữ liệu và công nghệ mở đường cho kinh tế số

Tiềm năng phát triển kinh tế số

Năm 2025, kinh tế số đóng góp khoảng 14,02% GDP, trong khi Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị đặt mục tiêu đến năm 2030 tối thiểu 30% GDP, tức còn một khoảng cách rất lớn phải thu hẹp trong chưa đầy 4 năm.

Vậy tiềm năng của kinh tế số Việt Nam là gì? Trước hết nằm ở một thị trường người dùng rất lớn. Theo DataReportal, một trang cung cấp số liệu thống kê và báo cáo tổng quan về kỹ thuật số toàn cầu thì đến cuối năm 2025, Zalo có 78,3 triệu tài khoản hoạt động hàng tháng tại Việt Nam.

Trong khi đó, trên Facebook khoảng 79 triệu tài khoản, TikTok với 76,1 triệu và YouTube 62,1 triệu tài khoản. Những con số này cho thấy mức độ phổ cập rất sâu của các nền tảng số, đồng thời mở ra dư địa lớn cho thương mại điện tử, quảng cáo số, thanh toán và các dịch vụ số.

Những điểm nghẽn cản bước kinh tế số

Tuy nhiên, tiềm năng lớn chưa đồng nghĩa với giá trị kinh tế đã được khai thác tương xứng. Tại Diễn đàn kinh doanh 2026 với chủ đề "Tháo gỡ điểm nghẽn, đưa kinh tế số thành động lực tăng trưởng trong kỷ nguyên mới" do VCCI vừa tổ chức, các chuyên gia, khách mời đã chỉ rõ ra những những điểm nghẽn của nền kinh tế số hiện nay.

Một chiếc ghế xuất khẩu cho thấy rõ cái giá của việc chậm chuyển đổi số. Theo đại diện Hiệp hội gỗ và Lâm sản, hiện doanh nghiệp gỗ Việt Nam chủ yếu tạo ra giá trị ở khâu nguyên liệu và gia công, khoảng 35% giá trị của sản phẩm. Trong khi đó, thiết kế và thương hiệu chiếm khoảng 25%, phân phối và bán lẻ khoảng 30%. Đây lại là những khâu doanh nghiệp Việt còn hạn chế khả năng làm chủ.

Ông Ngô Sỹ Hoài - Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam cho hay: "Một cái ghế nếu chúng ta không làm thiết kế, thì phải trả cho bên thiết kế khoảng mất 10 USD, trong khi giá của chiếc ghế chỉ khoảng 25 USD".

Chi phí sử dụng công nghệ đang ngày càng rẻ. Theo the AI Index 2025 của Stanford, chi phí để sử dụng một mô hình AI có năng lực tương đương GPT-3.5 đã giảm hơn 280 lần chỉ trong khoảng 2 năm, từ năm 2022 đến 2024. Tuy nhiên, công nghệ rẻ hơn, không có nghĩa là ai cũng đưa được công nghệ vào công việc.

"Điểm nghẽn hiện nay không phải là mất nhiều tiền để ứng dụng AI. Chúng ta có thể sử dụng các công cụ AI miễn phí trên điện thoại, máy tính, với đường truyền sẵn có. Doanh nghiệp, cán bộ, công chức cấp xã hiện nay chỉ cần dùng các công cụ miễn phí hoặc những gói có chi phí khoảng 500.000 đồng là đã có thể hỗ trợ rất hiệu quả cho công việc. Không ứng dụng được AI vào chuyển đổi số thì theo tôi, chủ yếu là do chưa chủ động ứng dụng", ông Nguyễn Hữu Thập, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp tỉnh Tuyên Quang nêu quan điểm.

Không chỉ doanh nghiệp, chính cách vận hành của các cơ quan, tổ chức cũng quyết định hiệu quả của quá trình chuyển đổi số. Khi mỗi hệ thống vẫn hoạt động riêng rẽ, dữ liệu đã được số hóa nhưng không thể dùng được.

"Doanh nghiệp hiện nay đã sử dụng các ứng dụng số, kê khai thuế số, hầu hết các hoạt động đều được số hóa. Thế nhưng, khi thực hiện một báo cáo, doanh nghiệp vẫn phải lập lại một tờ khai; đến ngân hàng lại phải lập một tờ khác. Đi đâu cũng phải kê khai lại thông tin, trong khi chưa khai thác, kết nối được hệ thống dữ liệu sẵn có", GS.TS. Hoàng Văn Cường, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam, nhận định.

Ông Phan Đức Hiếu, Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế của Quốc hội, nhấn mạnh: "Phải thiết kế thủ tục theo tư duy số. Nếu chỉ số hóa thủ tục hiện có, tức là thêm một bước chuyển giấy tờ thành giấy tờ số rồi lại mang đi nộp, thì vẫn chưa giải quyết được vấn đề. Khi vừa có giấy tờ số, vừa phải duy trì các loại giấy tờ khác, đó chưa phải là kinh tế số".

Công nghệ không còn là thứ quá xa xỉ. Nhưng từ có công nghệ đến tạo ra giá trị từ công nghệ vẫn là một khoảng cách. Và khoảng cách ấy nằm ở cách doanh nghiệp ứng dụng, cách dữ liệu được kết nối và cách các quy trình được thiết kế.

Tạo ra giá trị từ công nghệ số

Theo các chuyên gia, tăng trưởng kinh tế số trong thời gian qua chủ yếu đến từ thương mại và tiêu dùng, chưa đi sâu vào công nghệ cốt lõi. Chính vì vậy, giải pháp nằm ở việc đưa công nghệ vào sâu hơn trong hoạt động sản xuất, kinh doanh. Khi đó, chuyển đổi số phải được đo bằng những thay đổi cụ thể: năng suất cao hơn, thị trường rộng hơn và những nguồn lực mới được khai thác hiệu quả hơn.

Chi phí đầu tư cho công nghệ ngày càng giảm, mở ra cơ hội để doanh nghiệp ứng dụng các thiết bị tự động vào sản xuất. Trong nông nghiệp, công nghệ có thể thay thế nhiều thao tác thủ công, từ tưới tiêu, theo dõi sản xuất đến quản lý từ xa. Quan trọng hơn, những thay đổi này đang trực tiếp tạo ra hiệu quả về năng suất, tiết giảm chi phí nhân công.

"Chúng tôi có 8 vườn ươm. Có những vườn ươm phải bố trí hàng chục công nhân vì nằm ở khu vực rất sâu, chưa có điện và internet. Nhưng với một vườn ươm có quy mô tương tự, thậm chí lớn hơn, chúng tôi chỉ cần 2 người nhờ hệ thống tưới tự động. Thậm chí, mọi hoạt động đều được hệ thống thông báo về điện thoại", ông Bùi Khánh Dũng, Tổng Giám đốc Công ty Musa Pacta, cho biết.

Không chỉ giúp làm ra sản phẩm hiệu quả hơn, công nghệ số còn mở thêm cách để doanh nghiệp đưa sản phẩm đến tay người tiêu dùng, rút ngắn nhiều khâu trung gian. Doanh nghiệp được giữ lại phần giá trị lớn hơn, thay vì chỉ gia công.

Ông Bùi Quang Cường, Ủy viên Ban Chấp hành Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam, nhận định: "Với thương mại điện tử xuyên biên giới, doanh nghiệp Việt Nam có thể bán hàng tới nhiều thị trường trên thế giới, kể cả những sản phẩm nhỏ như đồ thủ công mỹ nghệ. Chúng ta hoàn toàn có thể bán trực tiếp cho người tiêu dùng nước ngoài".

Nhưng để kinh tế số phát triển, không chỉ doanh nghiệp cần thay đổi. Dữ liệu, một nguồn lực quan trọng của kinh tế số, cũng cần được khai thác hiệu quả hơn. Dữ liệu công cần được kết nối, với nguyên tắc "một lần khai báo, nhiều lần sử dụng", đồng thời xác định rõ quyền truy cập, trách nhiệm bảo mật.

"Chúng ta cần có cơ chế định giá dữ liệu. Ban đầu, có thể định giá 0 đồng để mở cửa cho doanh nghiệp khai thác giá trị của dữ liệu. Đồng thời, cần hình thành các sàn giao dịch dữ liệu, có lộ trình từng bước để đưa dữ liệu trong các lĩnh vực trở thành một thị trường thực sự, với người bán, người mua và sàn giao dịch, qua đó phát huy giá trị của nguồn dữ liệu hiện có", ông Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng Viện Chính sách và Phát triển Truyền thông (IPS), đề xuất.

Từ dữ liệu được chuẩn hóa, kết nối biến dữ liệu trở thành tài sản có thể khai thác là một bước chuyển quan trọng. Chỉ khi hình thành được thị trường dữ liệu với người cung cấp, người sử dụng và cơ chế định giá phù hợp, thì dữ liệu mới có thể tạo thêm những giá trị mới cho nền kinh tế số.

Mục tiêu 30% GDP không chỉ là câu chuyện về tỷ trọng của kinh tế số, mà còn là câu chuyện về vị trí của doanh nghiệp Việt trong chuỗi giá trị. Khi công nghệ được biến thành năng suất, dữ liệu trở thành nguồn lực và thị trường số trở thành cơ hội, đó cũng là lúc doanh nghiệp có thể từng bước thoát khỏi vòng xoáy "làm nhiều, hưởng ít", để tạo ra và giữ lại nhiều giá trị hơn cho mình và cho nền kinh tế.