Dự thảo Luật Tiết kiệm, chống lãng phí: Chuyên gia kiến nghị tăng cường minh bạch và trách nhiệm

Bổ sung các nhóm hành vi gây lãng phí mới là phù hợp

Bộ Tài chính vừa đề xuất dự thảo Luật Tiết kiệm, chống lãng phí, trong đó quy định 9 nhóm hành vi gây lãng phí, bổ sung thêm 4 nhóm (từ nhóm 5 đến nhóm 9) so với quy định hiện hành nhằm bao quát và xử lý hiệu quả hơn các hành vi lãng phí chưa được quy định trước đây.

Theo dự thảo, "lãng phí" được định nghĩa là việc quản lý, sử dụng vượt quá định mức, tiêu chuẩn, chế độ hoặc sử dụng không hiệu quả, không đạt mục tiêu, gây cản trở phát triển kinh tế, xã hội, hoặc bỏ lỡ thời cơ phát triển của đất nước.

Trao đổi với phóng viên Thời báo VTV về các nhóm hành vi gây lãng phí, Tiến sĩ Nguyễn Trí Hiếu, Viện trưởng Viện Nghiên cứu và phát triển thị trường Tài chính và Bất động sản Toàn Cầu nhận định: "Việc bổ sung 4 nhóm hành vi mới là phù hợp với sự phát triển của nền kinh tế Việt Nam cũng như những rủi ro đang phải đối mặt. Chúng ta cần phải có một định nghĩa sát thực tế hơn cho mỗi hành vi để tránh sự trùng lặp".

TS Nguyễn Trí Hiếu dẫn chứng: Nhóm 2 (lãng phí trong quản lý sử dụng kinh phí ngân sách nhà nước, quản lý nợ công) có thể trùng lặp với hành vi ở nhóm 6 (lãng phí trong quản lý sử dụng vốn nhà nước tại doanh nghiệp).

Nhóm 3 (lãng phí trong mua sắm, thuê, quản lý, sử dụng tài sản công, nhà ở thuộc tài sản công) cũng lặp lại ở nhóm 7 (lãng phí trong quản lý sử dụng vốn đầu tư công) và nhóm 8 (lãng phí trong quản lý sử dụng vốn nhà nước trong các dự án đầu tư theo phương thức đối tác công tư).

Chuyên gia Nguyễn Trí Hiếu nhấn mạnh rằng việc định nghĩa rõ ràng, cụ thể sẽ giúp phân biệt các nhóm và tránh việc một hành vi có thể thuộc nhiều nhóm, dẫn đến khó khăn trong áp dụng các biện pháp chế tài.

Một điểm quan trọng khác được TS Hiếu chỉ ra là trong tất cả 9 nhóm hành vi gây lãng phí, chưa có nhóm nào đề cập đến vấn đề hối lộ và tham nhũng.

"Mặc dù Việt Nam đã có Luật Phòng chống tham nhũng riêng biệt nhưng vấn đề lãng phí ngân sách nhà nước và sử dụng tài sản công không phù hợp có liên quan rất nhiều đến hối lộ và tham nhũng. Do đó, tôi nghĩ nên có những quy định liên quan đến phòng chống tham nhũng trong dự thảo luật này", TS Nguyễn Trí Hiếu cho biết.

Trong số các nhóm hành vi gây lãng phí, TS Nguyễn Trí Hiếu đặc biệt quan tâm đến nhóm 1, 7 và 8 do đây là những hành vi gây ra nhiều sai phạm và thiệt hại.

Theo đó, Nhóm 1 (Hành vi gây lãng phí liên quan đến xây dựng và ban hành thể chế cho các lĩnh vực tiết kiệm chống lãng phí) liên quan đến các nhóm lợi ích có thể lợi dụng cơ chế, quy định để làm lợi cho bản thân, gây thiệt hại cho nền kinh tế. Còn nhóm 7 và nhóm 8 liên quan đến vấn đề lãng phí vốn đầu tư công và các dự án liên kết công tư (PPP), được xác định là lĩnh vực gây ra nhiều lãng phí.

Nâng cao trách nhiệm cá nhân, tổ chức và tính răn đe

Tại dự thảo Luật cũng đã có 1 mục riêng quy định về trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong tiết kiệm, chống lãng phí.

Để các quy định về trách nhiệm khi xảy ra lãng phí có hiệu lực và tính răn đe, TS Nguyễn Trí Hiếu cho rằng cần định nghĩa rõ ràng đối tượng gây thiệt hại là cá nhân, doanh nghiệp hay tổ chức để quy trách nhiệm.

"Chúng ta cần có những biện pháp xử lý mạnh mẽ, minh bạch, công bằng và được phổ biến rộng rãi cho toàn dân biết để tránh lãng phí. Không có vùng cấm nào cho việc tố cáo các hành vi vi phạm, gây lãng phí cho đầu tư công, cho ngân sách quốc gia, cũng như việc lạm dụng chức quyền cho tham nhũng, hối lộ", chuyên gia cho biết.

Tiến sĩ Hiếu cũng đề xuất áp dụng công nghệ tiên tiến như Blockchain và AI để hỗ trợ công tác giám sát và xử lý vi phạm liên quan đến lãng phí. Một yếu tố quan trọng khác là vấn đề giám sát độc lập. Ông cho rằng luật có thể chặt chẽ nhưng nếu thiếu cơ quan giám sát, kiểm tra độc lập thì sẽ không hiệu quả. Cơ quan này nên trực thuộc Quốc hội, không chịu sự chi phối của lợi ích nhóm. Chúng ta cần có một quy chế riêng cho cơ quan này, thậm chí một chế độ lương bổng rất ưu đãi để bảo đảm tính độc lập và trung thực của các thành viên.

Bên cạnh đó, Tiến sĩ Hiếu đề xuất cần có một tòa án chuyên biệt để xử lý các hành vi vi phạm lãng phí, tham nhũng, hối lộ. Việc đưa ra tòa án sẽ giúp các chứng cứ, bằng cớ được đưa ra ánh sáng, đảm bảo sự công bằng, minh bạch, và quyền bào chữa của các bên, đồng thời được công khai cho người dân biết.

Chuyên gia nhấn mạnh vai trò quan trọng của báo chí để thực hiện điều tra và đưa thông tin đến quần chúng bởi báo chí có khả năng đi sâu vào xã hội để phát hiện và tố cáo các hành vi lãng phí, hối lộ, tham nhũng. Ông cũng đề xuất giao trách nhiệm nhiều hơn cho các doanh nghiệp tư nhân để họ có thể nói lên tiếng nói của mình, tố cáo các hành vi lãng phí, tham nhũng. Ngoài ra, cần cải tiến quy trình đấu thầu để đảm bảo công khai, bảo mật và công bằng, khuyến khích đấu thầu công khai thay vì chỉ định thầu nếu điều kiện cho phép.

TS Nguyễn Trí Hiếu đề xuất nên học hỏi quốc tế về cơ chế khuyến khích việc tố cáo những sai phạm và bảo vệ người tố cáo (whistleblower) bởi người tố cáo rất dễ bị trả thù, trả đũa. Luật bảo vệ người tố cáo cần quy định rõ cơ quan nào chịu trách nhiệm tiếp nhận đơn tố cáo,, qui trình tố cáo, thời gian cơ quan có trách nhiệm phản hồi đơn tố cáo và việc xử lý các đơn tố cáo.

Để hoàn thiện dự thảo luật, Tiến sĩ Hiếu cho rằng luật cần có ý kiến rộng rãi của toàn dân, bao gồm các cơ quan chức năng và chuyên gia. Về lộ trình, ông đề xuất Luật Tiết kiệm, chống lãng phí nên được ban hành trong năm nay sau khi lấy ý kiến và bắt đầu thực hiện từ đầu năm 2026.